Ujęcie obywatelskie. Czy mamy prawo zatrzymać sprawcę każdego czynu, który jest niezgodny z prawem?

Zbrodnia i kara dołącz do dyskusji (36) 09.01.2019
Ujęcie obywatelskie. Czy mamy prawo zatrzymać sprawcę każdego czynu, który jest niezgodny z prawem?

Paweł Mering

Co jakiś czas mówi się o ujęciu obywatelskim, nazywanym potocznie zatrzymaniem obywatelskim. Ustawodawca nadaje każdemu z nas bardzo ciekawe uprawnienie, które jednak może okazać się dosyć niebezpieczne w wypadku, gdy skorzystamy z niego w nieodpowiedni sposób. W jakich wypadkach możemy zastosować zatrzymanie obywatelskie sprawcy czynu zabronionego?

Zatrzymanie obywatelskie sprawcy czynu zabronionego

Ujęcie obywatelskie uregulowane jest w artykule 243 Kodeksu postępowania karnego. Ustawodawca zawarł tę instytucję w bardzo klarownej i zrozumiałej formule. Wspomniany przepis stanowi, iż:

§  1. Każdy ma prawo ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa, jeżeli zachodzi obawa ukrycia się tej osoby lub nie można ustalić jej tożsamości.

§  2. Osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji.

Warto jednak zauważyć, że ustawodawca nie definiuje, czym jest gorący uczynek, bądź pościg, a obawa ukrycia się tej osoby czy niemożliwość ustalenia tożsamości to wyrażenia dosyć nieostre. Ujęcie sprawcy na gorącym uczynku jest, za A. Ludwiczkiem, schwytaniem sprawcy przestępstwa w momencie dokonywania czynności wykonawczych, a także w czasie ukończenia przez nią tych czynności, gdy osoba ta pozostaje jeszcze na miejscu popełnienia przestępstwa. Natomiast pościg, to (zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dn. 3 lipca 2008 r. (II AKa 78/08)):

[…] podążanie za sprawcą, którego przestępne zachowanie dostrzegło się w celu uniemożliwienia mu oddalenia się. Wymóg bezpośredniości jest spełniony także wówczas, gdy sprawca nie został dostrzeżony w miejscu popełnienia przestępstwa, ale możliwe jest ustalenie kierunku oddalania się sprawcy, którego zatrzymujący dogoni. Tak samo będzie w sytuacji, gdy w czasie podążania za sprawcą dojdzie do utraty z nim kontaktu wzrokowego. Czas pościgu nie jest ograniczony, może on trwać zarówno kilkanaście sekund czy kilka minut, jak i kilka dni

Orzecznictwo również reguluje metody, jakimi można się posłużyć, aby sprawcę przestępstwa obywatelsko ująć. Oczywiste jest, że użycie siły fizycznej jest dozwolone, co potwierdza Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 20 września 2012 r. (XVI K 62/12), którego teza stanowi m.in., iż:

Zatrzymanie obywatelskie nie zostaje pozbawione cech prawnie dopuszczalnego, w sytuacji jeśli dla zatrzymania sprawcy niezbędne jest użycie siły fizycznej.

Jak ocenić, czy można ścigać sprawcę?

Prawdopodobnie wszystko to, co znajduje się powyżej, jest intuicyjnie zrozumiałe dla każdego przy pierwszym przeczytaniu art. 243 k.p.k. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że w przepisach jest dodatkowo mowa o sprawcy, co do którego musi zajść uzasadniona obawa, że ten może się ukryć, bądź może wystąpić problem z określeniem jego tożsamości. Jak, widząc — przykładowo — mężczyznę, który włamuje się na naszych oczach do samochodu naszego sąsiada mamy zweryfikować wszystkie przesłanki, które przemawiają za możliwością zastosowania ujęcia obywatelskiego?

Doktryna wskazuje, że uzasadnioną obawą co do ukrycia się sprawcy jest chociażby sam fakt ucieczki. Ucieczka sprawcy z miejsca popełnienia przestępstwa jest niczym innym, jak wyrażeniem woli ukrycia się. Konsekwencją ucieczki sprawcy jest również — co wydaje się logiczne — niemożliwość jego wylegitymowania. Warto jednak pamiętać, że gdy czyn zabroniony popełnia osoba, którą jesteśmy w stanie jednoznacznie zidentyfikować, wtedy ujęcie obywatelskie będzie bezprawne.

Kiedy można ująć sprawcę?

Bardzo ciekawą kwestią jest katalog rodzajów czynów zabronionych, co do których można zastosować względem sprawcy ujęcie obywatelskie. Artykuł 243 k.p.k wspomina o sprawcy przestępstwa, a co z wykroczeniami? Z jednej strony wydałoby się to nielogiczne, gdyby każdy z nas mógł — całkowicie zgodnie z prawem — rzucić się na sprawcę chociażby najmniej szkodliwych społecznie wykroczeń, celem oddania go w ręce Policji. Artykuł 45 § 2 ustawy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia stanowi, że:

§  1. Policja ma prawo zatrzymać osobę ujętą na gorącym uczynku popełnienia wykroczenia lub bezpośrednio potem, jeżeli:
1)zachodzą podstawy do zastosowania wobec niej postępowania przyspieszonego;
2)nie można ustalić jej tożsamości.
§  2. Art. 243 Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio.

Wydawać by się mogło, że pogrubiony przepis zezwala na taką samowolę. Takie przypadki faktycznie się zdarzają, zresztą z pewnością nieraz byliście świadkami, jak ochrona w galerii handlowej zatrzymywała domniemanego sprawcę kradzieży, chociażby jej przedmiot oznaczał, że popełniono wykroczenie. Takie zachowanie to nic innego, jak zatrzymanie obywatelskie, które jest zgodne z prawem.
Jednak czy ujęcie obywatelskie sprawcy powszechnego wykroczenia, jak zaśmiecanie, chodzenie z psem bez kagańca, zakłócanie spokoju, czy przejechanie na czerwonym świetle powinno być prawnie dozwolone?
Warto również zaznaczyć, że bezprawne zatrzymanie obywatelskie sprawcy może ponadto oznaczać dla nas duży problem natury prawa karnego. O ile ujęcie sprawcy zgodnie z przepisami będzie działaniem prawnie dozwolonym, to niezastosowanie się do nich chociażby w części może oznaczać szereg konsekwencji dla zatrzymującego. Na myśl przychodzą tutaj takie czyny jak przestępstwo pozbawienia wolności z art. 189 k.k, naruszenie nietykalności cielesnej z art. 217 k.k, możliwe uszkodzenie ciała, a także roszczenia na gruncie prawa cywilnego.

36 odpowiedzi na “Ujęcie obywatelskie. Czy mamy prawo zatrzymać sprawcę każdego czynu, który jest niezgodny z prawem?”

  1. Jednym słowem – nie warto. Nawet jeśli zatrzymanie nastąpiło w sposób nienaganny, to i tak czeka nas wizyta na komisariacie, składanie zeznań, a być może nawet wezwanie na rozprawę do sądu (żaden pracodawca nie jest z takiego czegoś zadowolony, a przedsiębiorcy to już w ogóle mają przechlapane, bo jako zwrot utraconego zarobku dostają grosze).

    • Nie warto, bo polskie prawo chroni przestępców i wykraczających poza prawo.
      Jeszcze trochę, a będzie przepis nakazujący pomaganie przestępcom w czynie zabronionym, żeby nie zrobili sobie kuku.

  2. Czy w przypadku, gdy zatrzymamy niewinną osobę, to będziemy jej musieli płacić odszkodowanie? Pomyłki się zdarzają.

    • oczywiście ze tak. W dodatku odpowiesz za przestępstwo na osobie. Nie skończy się tylko na „przepraszam za pomyłkę”. Kwestia tego ze taka osoba może użyć skutecznie środka obrony koniecznej także śmiertelnego jest w przypadku takiej „pomyłki” oczywista.

  3. Zaraz. Przede wszystkim ujecia obywatelskiego nie mozemy stosowac przy WYKROCZENIACH. Jasno w przepisach jest napisane ze POLICJA ma prawo zatrzymac taka osobe. W ustawie jest to w zmiankach o zatrzymaniu i jest napisane wprost kiedy zatrzymac moze policja a jesli chodzi o zatrzymanie obywatelskie to napisane jest to w KPK. Nie mozna laczyc wzmianki o wykroczenie z paragrafu 1 i tresci z paragrafu 2. Wzmianka o wykroczeniu odnosila sie tylko do policji. Paragraf 2 mowi ze „stosuje sie odpowiednio” czyli nic innego niz „na zasadach opisanych w przytoczonym artykule”.

    • Przepisy o ujęciu obywatelskim stosuje się również do wykroczeń. Tak zapisane jest w ustawie.

      • odpowiednio czyli nie wprost. Borubar ma rację i nawet Policja nie może zawsze i każdego zatrzymać za wykroczenie. Wystarczy mieć głowę na końcu szyi zamiast uschniętej szypułki żeby stwierdzić, że nie ma możliwości zastosowania przepisu 243 KPK w stosunku do przechodzenia na czerwonym świetle czy złego parkowania. Także pijanego w samochodzie nie zatrzymamy „obywatelsko” bo działanie prowadzimy do uniemożliwienia mu jazdy a nie do zatrzymania osoby. Nie ma nawet kotratypu dla takiej czynności bo blokowanie ruchu jest wykroczeniem.

        • A z którego to niby przepisu ustawy wynika, że nie można zastosować ujęcia w stosunku do przechodzenia na czerwonym świetle? Chłopie nie masz widzę pojęcia a się wypowiadasz. Przepis jest jasny i wynika z niego, że ujęcie obywatelskie można stosować również do sprawców wykroczeń i nie ma to znaczenia, że coś ci się wydaje głupie czy nie, takie jest prawo i koniec tematu.

      • W cytowanym 45 § 1 kpw mowa jest o tym, kiedy policja moża ZATRZYMAĆ sprawcę wykroczenia, którego ujęcia wcześniej dokonała. Chociaż zarówno zatrzymanie, jak ujęcie są ograniczeniem wolności, nie są tym samym. Taką wymowę ma przepis. 45 § 2 odnosi tę sytuację do zatrzymania obywatelskiego, opisanego w art. 243 kpk. Nie znaczy to jednak, że rozszerza możliwość zatrzymania obywatelskiego na wykroczenia, a uzupełnia okoliczności.

    • Jest to przestępstwo, więc jak najbardziej. Apeluję jednak abyś nie wykorzystywał tego prawa w takim przypadku gdyż ten archaiczny przepis dotyczący znieważenia godzi w podstawowe wolności cywilizowanego człowieka, tak jak wolność słowa.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *