Nowa opłata za opakowania. Zapłacisz mniej jako mieszkaniec, ale więcej przy każdej wizycie w sklepie

Polska od lat pozostaje jednym z ostatnich dużych krajów Unii Europejskiej, który nie wdrożył pełnego modelu ROP. Tymczasem Bruksela wymaga realizacji zasady „zanieczyszczający płaci”, zgodnie z którą koszty zagospodarowania odpadów powinny być ponoszone przede wszystkim przez podmioty wprowadzające je na rynek, a nie przez mieszkańców i samorządy.

O co chodzi w ROP?

Podstawą systemu są przepisy unijne, przede wszystkim dyrektywa ramowa o odpadach oraz tzw. pakiet odpadowy UE. Ich celem jest zwiększenie poziomu recyklingu i ograniczenie ilości odpadów trafiających na składowiska. W praktyce producent napoju, żywności czy kosmetyków miałby finansowo uczestniczyć w zagospodarowaniu opakowania po zużyciu produktu. Obecnie znaczna część tych kosztów spoczywa na gminach i mieszkańcach, co przekłada się na rosnące opłaty za odbiór odpadów.

Samorządy od lat argumentują, że obecny model jest niesprawiedliwy. Mieszkańcy płacą bowiem za zagospodarowanie opakowań, na których skład, ilość czy możliwość recyklingu nie mają żadnego wpływu.

Polska szuka własnego modelu finansowania

Ministerstwo Klimatu i Środowiska pracuje obecnie nad wdrożeniem nowego systemu. Największy spór dotyczy jednak pieniędzy. Samorządy domagają się, aby producenci pokrywali znaczną część kosztów selektywnej zbiórki i recyklingu. Przedsiębiorcy odpowiadają, że zbyt wysokie opłaty przełożą się na wzrost cen produktów kupowanych przez konsumentów.

Stawka jest ogromna. W zależności od przyjętego modelu producenci mogliby zostać obciążeni kosztami wynoszącymi od kilku do nawet kilkunastu miliardów złotych rocznie. Najczęściej w debacie publicznej pojawiają się kwoty rzędu 5–6 mld zł rocznie, które trafiałyby do systemu gospodarki odpadami. Sposób podziału tych środków stał się główną osią sporu pomiędzy samorządami, branżą odpadową i producentami. Dyskusja o tym, jak ma wyglądać rozszerzona odpowiedzialność producenta, toczy się zresztą od dawna.

Czy mieszkańcy zapłacą mniej za odpady?

Ten argument jest najczęściej powtarzany przez zwolenników reformy. Skoro producenci mają przejąć część kosztów, budżety gmin powinny zostać odciążone, a presja na podnoszenie opłat za odpady zmniejszona. Byłoby to idealne rozwiązanie, dające oddech Polakom przy stale rosnących kosztach życia. Niestety doświadczenia państw Europy Zachodniej nie pokazują prostego związku między wprowadzeniem ROP a spadkiem rachunków dla mieszkańców.

W krajach takich jak Niemcy, Francja, Belgia czy Austria producenci od lat finansują znaczną część systemu gospodarowania odpadami opakowaniowymi. Dzięki temu samorządy są mniej obciążone niż w Polsce, ale nie oznacza to, że mieszkańcy płacą coraz mniej za odbiór odpadów.

Eksperci wskazują, że koszty systemów odpadowych rosną niezależnie od ROP. Wpływają na to wyższe ceny energii, wzrost wynagrodzeń, coraz bardziej rygorystyczne normy środowiskowe oraz konieczność budowy nowych instalacji do recyklingu. Dlatego wielu specjalistów podkreśla, że głównym celem reformy nie jest obniżenie rachunków za śmieci, lecz bardziej sprawiedliwy podział kosztów między mieszkańców a producentów.

Czy producenci przerzucą koszty na klientów?

Ekonomiści przypominają, że przedsiębiorstwa rzadko pokrywają nowe obciążenia wyłącznie z własnych zysków. W praktyce przynajmniej część kosztów jest zwykle uwzględniana w cenach produktów.

Może więc dojść do sytuacji, w której opłaty śmieciowe przestaną rosnąć tak szybko, ale jednocześnie wzrosną ceny żywności, napojów czy środków czystości. W efekcie konsument zapłaci mniej jako mieszkaniec gminy, ale więcej jako klient sklepu. Podobny mechanizm widać już przy nowym podatku opakowaniowym, który uderzy w każdy paragon — daninę doliczaną stopniowo do cen produktów.

Przedstawiciele branży spożywczej ostrzegają, że szczególnie narażone na wzrost kosztów mogą być produkty sprzedawane w dużej liczbie opakowań jednorazowych. Z kolei samorządy odpowiadają, że obecnie niemal cały ciężar finansowania systemu spoczywa na mieszkańcach, co również trudno uznać za rozwiązanie sprawiedliwe.

Europa pokazuje, że sam ROP nie jest cudownym lekarstwem

Doświadczenia państw Europy Zachodniej pokazują, że wprowadzenie ROP nie doprowadziło do spektakularnych obniżek opłat za odpady. W Niemczech, Francji czy Belgii mieszkańcy nadal ponoszą koszty funkcjonowania systemu, a ceny usług komunalnych rosły wraz z kosztami energii, pracy i inwestycji środowiskowych.

Zwolennicy reformy podkreślają, że jej celem nie jest uczynienie odbioru odpadów darmowym, lecz bardziej sprawiedliwy podział kosztów pomiędzy mieszkańców a producentów opakowań. Dzięki temu samorządy są mniej obciążone wydatkami związanymi z gospodarką odpadami, a większa odpowiedzialność spoczywa na firmach wprowadzających opakowania na rynek.

Krytycy słusznie zwracają jednak uwagę, że dla przeciętnego obywatela najważniejszy jest końcowy rachunek. Jeśli nowe opłaty zostaną uwzględnione w cenach produktów, korzyści z reformy mogą okazać się mniej odczuwalne, niż oczekują jej zwolennicy.

Lekcja z systemu kaucyjnego

Dlatego sukces polskiego ROP będzie można ocenić dopiero po kilku latach. Kluczowe okaże się nie tylko to, ile pieniędzy wpłacą producenci, ale również to, czy system rzeczywiście poprawi gospodarowanie odpadami bez generowania dodatkowych kosztów dla konsumentów. Obserwując wprowadzenie i funkcjonowanie systemu kaucyjnego, można w tym względzie mieć uzasadnione obawy. Wystarczy przypomnieć, jak wyglądały pierwsze miesiące — ile straciłem na kaucji za butelki w 3 miesiące, pokazuje skalę problemu z perspektywy zwykłego konsumenta. Co więcej, opłaty za wywóz śmieci i tak rosną, mimo że kaucja miała odciążyć gminy.

Kto ostatecznie skorzysta na reformie?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Jeżeli środki pozyskane od producentów rzeczywiście pozwolą ograniczyć wzrost opłat za odpady, poprawić selektywną zbiórkę i zwiększyć poziom recyklingu, korzyści odczują zarówno mieszkańcy, jak i środowisko. Jeżeli jednak system okaże się nadmiernie biurokratyczny, a większość kosztów zostanie przerzucona na ceny produktów, oczekiwania związane z reformą mogą okazać się przesadzone. Podobne wątpliwości budzą zmiany w recyklingu, które kolejno nakładają na Polaków nowe obowiązki.

Jedno jest jednak pewne: ROP nie sprawi, że śmieci nagle staną się tańsze lub darmowe. Prawdziwa stawka sporu dotyczy tego, kto będzie finansował system gospodarki odpadami. Dziś są to przede wszystkim mieszkańcy. Po reformie większą część kosztów mają przejąć producenci. Pytanie, które pozostaje otwarte, brzmi: czy firmy zapłacą za to z własnej kieszeni, czy ostatecznie rachunek i tak trafi do konsumentów.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj