Gdy osoba najbliższa nie zasługuje na spadek, można ją wydziedziczyć. Przepisy pozwalają na to jednak tylko w 3 przypadkach

Codzienne Rodzina dołącz do dyskusji (146) 24.07.2021
Gdy osoba najbliższa nie zasługuje na spadek, można ją wydziedziczyć. Przepisy pozwalają na to jednak tylko w 3 przypadkach

Joanna Majkowska

Spadkodawca nieraz z różnych powodów decyduje się pozbawić najbliższych członków rodziny prawa do jakiegokolwiek majątku po nim. I mowa tu nie tylko o samym spadku, ale także o zachowku. Może to zrobić, sporządzając testament z wydziedziczeniem. Aby jednak jego działania okazały się skuteczne, musi dopilnować kilku kwestii, a przede wszystkim – mieć konkretny powód tej decyzji.

Kogo można wydziedziczyć?

Warto zacząć od tego, że powszechnie wydziedziczenie często rozumie się inaczej niż ma to miejsce z punktu widzenia prawa. Pojęcie to oznacza bowiem nie pominięcie w testamencie, ale pozbawienie prawa do zachowku. Bliska osoba, która zgodnie z ostatnią wolą spadkodawcy niczego nie otrzyma i tak może się bowiem domagać się od innych spadkobierców (a czasami też zapisobiorców windykacyjnych czy obdarowanych) odpowiedniej kwoty pieniężnej tytułem zachowku. Dopiero wydziedziczenie spowoduje, że nie otrzyma ani złotówki.

Tym samym wydziedziczenie dotyczy tylko tych osób, które mają prawo do zachowku. Mowa tu więc przede wszystkim o małżonku i zstępnym. Czasami też zapłaty zachowku będą mogli żądać rodzice zmarłego, ale tylko w sytuacji, gdy spadkodawca nie miał zstępnych albo ci nie chcą czy nie mogą dziedziczyć. Ze względu na skutki, jakie wywołuje wydziedziczenie, dokonanie go względem osób spoza wymienionego kręgu (np. w odniesieniu do rodzeństwa) nie ma więc sensu – jeśli spadkodawca nie chce, by takie osoby otrzymały jakikolwiek majątek, wystarczy, że pominie je w testamencie.

Wydziedziczenie w testamencie jest możliwe tylko z 3 powodów

Załóżmy jednak, że spadkodawca chce z różnych powodów odsunąć od spadku właśnie małżonka, zstępnych czy rodziców. Prawo do zachowku przysługuje im nieprzypadkowo – ma zabezpieczać ich interesy ekonomiczne jako osób najbliższych dla zmarłego. Pozbawienie prawa do zachowku nie zależy więc do końca od woli spadkodawcy. Przepisy pozwalają mu skutecznie go dokonać tylko z 3 konkretnych powodów. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego będzie to:

Samo podanie powodu to za mało

Powołanie się na jakiekolwiek inne powody niż te wymienione wyżej nie pozwoli na skuteczne wydziedziczenie. I to nawet jeśli spadkodawca jest przekonany, że bliska mu osoba „nie zasłużyła”, by otrzymać choćby złotówkę z jego majątku. Oczywiście mógłby w takiej sytuacji pomyśleć o wskazaniu którejkolwiek z podstaw wymienionych w art. 1008 KC.

Taki testament z wydziedziczeniem nie będzie jednak skuteczny. Prawo spadkowe wymaga nie tylko, by podać przyczynę wydziedziczenia, ale także wskazać okoliczności, które uzasadniają powołanie się na nią. Spadkodawca powinien więc przynajmniej w kilku zdaniach uzasadnić, czemu chce pozbawić daną osobę zachowku. Warto też zaznaczyć, że wskazywanie fałszywych przyczyn w sytuacji, gdy nie da się uzasadnić swojej decyzji którąś z podstaw z art. 1008 KC zwykle nie będzie skuteczne – istnieje możliwość podważenia wydziedziczenia, a osoba pozbawiona prawa do majątku po zmarłym zwykle będzie bardzo zainteresowana udowodnieniem, że bezpodstawnie pozbawiono ją prawa do zachowku.

Wydziedziczenie w testamencie jest skuteczne tylko, gdy sam testament spełnia wszystkie wymogi

Ostatnia kwestia, o którą powinien zatroszczyć się spadkodawca, to upewnienie się, że testament spełnia wszystkie wymogi formalne. Jeśli bowiem zachodzi jeden z przypadków, kiedy testament jest nieważny, to nieważne będą też wszystkie zawarte w nim postanowienia – w tym także wydziedziczenie. Z tego powodu wiele osób decyduje się na sporządzanie testamentu przed notariuszem. Testament z wydziedziczeniem sporządzony przy pomocy prawnika daje bowiem większą pewność, że znalazły się w nim wszystkie potrzebne elementy. Trudniej go też podważyć.

Spadkodawca powinien też pamiętać, że nie może skutecznie wydziedziczyć osoby, której przebaczył. Nie ma tu znaczenia forma – nie musi być pisemna ani nawet słowna – wystarczy nawet przebaczenie w sposób dorozumiany. Ważne, by spadkodawca chciał przebaczyć i świadomie tego dokonał. W takiej sytuacji testament z wydziedziczeniem nie odniesie skutku i dana osoba i tak będzie mogła żądać zachowku.