- Bezprawnik -
- Podatki -
- 8 mld zł z podatku cukrowego. Nikt nie potrafi powiedzieć, gdzie trafiły te pieniądze
8 mld zł z podatku cukrowego. Nikt nie potrafi powiedzieć, gdzie trafiły te pieniądze
Ponad 8 mld zł wpłynęło do państwowej kasy z podatku cukrowego od momentu jego wprowadzenia w 2021 r. Tymczasem rząd chce ponownie podnieść stawki, objąć opłatą kolejne produkty i zwiększyć wpływy do Narodowego Funduszu Zdrowia. Problem w tym, że przedsiębiorcy domagają się najpierw rozliczenia dotychczas zebranych pieniędzy i przedstawienia dowodów, że opłata rzeczywiście przynosi zakładane efekty zdrowotne. W ich ocenie nowe obciążenia mogą uderzyć nie tylko w producentów napojów, ale również w rolników, sadowników, przetwórców, handel i konsumentów. Wspólny apel w tej sprawie wystosowały 23 organizacje branżowe.
Ponad 8 mld zł z podatku cukrowego. Gdzie trafiły pieniądze?
Podatek cukrowy obowiązuje od początku 2021 r. Według oficjalnego uzasadnienia jego celem była walka z nadmiernym spożyciem cukru, ograniczenie konsumpcji słodzonych napojów i poprawa zdrowia Polaków. Zebrane pieniądze miały wspierać między innymi profilaktykę, edukację zdrowotną i leczenie chorób związanych z nieprawidłowymi nawykami żywieniowymi.
Od początku obowiązywania przepisów do końca pierwszego półrocza 2026 r. wpływy przekroczyły jednak 8 mld zł. Branża zwraca uwagę, że mimo tak dużej kwoty nadal nie otrzymała szczegółowego i przejrzystego rozliczenia pokazującego, w jaki sposób pieniądze zostały wykorzystane. To jeden z głównych argumentów przedstawionych w apelu 23 organizacji reprezentujących sektor rolno-spożywczy, handel, pracodawców i związki zawodowe. Sygnatariusze domagają się rzetelnej oceny dotychczasowych efektów opłaty, zanim państwo zdecyduje się na kolejne podwyżki.
Wątpliwości dotyczą nie tylko przejrzystości wydatków. Organizacje wskazują również na problem z oceną skuteczności podatku cukrowego. Jeżeli podatek ma przede wszystkim poprawiać zdrowie społeczeństwa, powinno być możliwe wykazanie, jakie konkretne rezultaty przyniósł i czy rzeczywiście przyczynił się do ograniczenia spożycia cukru.
Rząd podnosi stawki opłaty cukrowej i rozszerza listę produktów
29 września 2026 r. Rada Ministrów przyjęła projekt nowelizacji ustawy o zdrowiu publicznym, który przewiduje istotne zwiększenie obciążeń. Zmiany mają wejść w życie 1 stycznia 2027 r.
Najważniejsze propozycje, jakie przynosi podatek cukrowy 2027, to:
- wzrost opłaty stałej z 50 do 70 groszy za litr napoju;
- podwyższenie opłaty zmiennej z 5 do 10 groszy za każdy gram cukru powyżej 5 g na 100 ml;
- wzrost opłaty za kofeinę lub taurynę – czyli tzw. podatku od kofeiny i tauryny – z 10 groszy do 1 zł za litr;
- podniesienie maksymalnej opłaty z 1,20 zł do 1,80 zł za litr.
Opłatą mają zostać objęte również kolejne kategorie produktów. Chodzi między innymi o określone napoje z dodatkiem soku, substancji słodzących, kofeiny lub tauryny, wysoko słodzone syropy sprzedawane jako suplementy diety oraz wszystkie koncentraty wykorzystywane do przygotowywania napojów. W przypadku koncentratów przewidziano stawkę 3 zł za litr lub kilogram.
Ministerstwo Finansów uzasadnia zmiany potrzebą zwiększenia skuteczności opłaty i ograniczenia spożycia produktów sprzyjających nadwadze i otyłości. Według szacunków rządu nowe rozwiązania mają przynieść NFZ około 1,3 mld zł dodatkowych wpływów rocznie. Resort wskazuje również, że blisko dwie trzecie Polaków zmaga się z nadwagą lub otyłością.
Z punktu widzenia polityki zdrowotnej mamy problem z otyłością, ale nie można go sprowadzać jedynie do kwestii cukru. Problem ma raczej wymiar społeczny i kulturowy. Siedzący tryb życia, powszechne smartfony wśród młodzieży, brak zachęt do kultury fizycznej. Pomijam już prosty fakt, że zawsze można wybrać produkty bez cukru, które są powszechnie dostępne.
NIK już wcześniej wskazywała na problem z rozliczeniem pieniędzy
Zarzuty branży dotyczące braku przejrzystości nie są całkowicie bezpodstawne. W marcu 2025 r. Najwyższa Izba Kontroli opublikowała wyniki kontroli dotyczącej wykorzystania wpływów z opłaty cukrowej i opłaty od napojów alkoholowych.
Rezultaty kontroli dają producentom żywności mocny argument. Według NIK w latach 2021–2023 do NFZ trafiło z samej opłaty cukrowej blisko 4,5 mld zł. Fundusz nie prowadził jednak odrębnego systemu ewidencjonowania i rozliczania wydatków z tego źródła. Pieniądze trafiały do wspólnej puli, przez co nie można praktycznie ustalić, jaka ich część została przeznaczona na konkretne działania profilaktyczne i leczenie chorób związanych z niewłaściwymi nawykami żywieniowymi. Ponadto NIK stwierdziła, że wpływy z opłaty nie doprowadziły do realnego zwiększenia wydatków na świadczenia zdrowotne wskazane w ustawie. W przypadku cukrzycy typu 2 wzrost nakładów wynikający z dodatkowych wpływów z opłaty wyniósł zaledwie 59,4 mln zł, czyli około 1,3 proc. kwoty zebranej w tym okresie.
Wydaje się, że tego argumentu nie można lekceważyć w opisywanej sytuacji. Skoro państwo nie potrafiło lub też nie chciało odpowiednio rozliczyć dotychczasowych wpływów, powinno najpierw wyjaśnić, jak wykorzystano pieniądze i jakie efekty osiągnięto. Jeżeli tego nie zrobi, może pojawić się uzasadnione podejrzenie, że zwiększenie opłaty to jedynie łatwy sposób na zasypanie dziury budżetowej i rozwiązanie problemów z finansowaniem świadczeń zdrowotnych przez NFZ.
Ceny napojów mogą wzrosnąć, a produkcja spaść
Olbrzymie obawy przedsiębiorców dotyczą również gospodarczych konsekwencji nowych stawek. Według szacunków Polskiej Federacji Producentów Żywności Związku Pracodawców podwyżka może doprowadzić do spadku produkcji napojów o 15–30 proc. Organizacja ostrzega również przed wzrostem cen produktów od około 5,7 do nawet 22,6 proc. Nie są to prognozy rządu ani niezależna ocena skutków regulacji, lecz szacunki przedstawiane przez stronę branżową. Doskonale jednak obrazują skalę obaw przedsiębiorców, którzy muszą uwzględniać nie tylko samą opłatę cukrową, ale również rosnące koszty energii, transportu, surowców i funkcjonowania systemu kaucyjnego.
Sytuacja sektora nie jest zresztą najlepsza. Według danych BIG InfoMonitor i BIK, przywoływanych przez przedstawicieli branży, w sierpniu 2026 r. zaległości płatnicze producentów napojów bezalkoholowych i wód mineralnych przekroczyły 109 mln zł. W ciągu roku wzrosły o kilkanaście procent. Kolejne obciążenia mogą więc szczególnie mocno dotknąć mniejsze zakłady, które mają ograniczone możliwości przenoszenia kosztów na odbiorców.
Zagrożonych nawet 20 tys. miejsc pracy
Na konsekwencje zmian zwracają uwagę również organizacje rolnicze. Produkcja napojów to nie tylko fabryki i rozlewnie, ale także odbiorcy krajowego cukru, owoców, koncentratów, opakowań oraz usług transportowych i logistycznych. Jeżeli zakłady ograniczą produkcję, skutki odczują również sadownicy, plantatorzy buraków cukrowych, przetwórcy i dostawcy surowców. Mniejszy popyt na krajowe produkty może pogorszyć opłacalność gospodarstw i osłabić współpracę rolnictwa z polskim przemysłem spożywczym.
Według szacunków PFPŻ zagrożonych może być nawet 20 tys. miejsc pracy w całej gospodarce. Nie chodzi wyłącznie o zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji napojów, ale również o osoby pracujące w firmach współpracujących z tym sektorem. Szczególnie narażone mogą być małe i średnie przedsiębiorstwa oraz zakłady zlokalizowane w mniejszych miejscowościach.
23 organizacje rolno-spożywcze, pracodawców, handlu i związków zawodowych wystąpiły ze wspólnym apelem do prezydenta o zawetowanie ustawy. Domagają się przede wszystkim oceny skutków dotychczasowej opłaty, przedstawienia rozliczenia zebranych pieniędzy oraz przeprowadzenia rzeczywistego dialogu z przedsiębiorcami.
Kto ostatecznie zapłaci za podwyżkę podatku cukrowego?
W sporze o podatek cukrowy ścierają się dwa argumenty. Rząd wskazuje na rosnący problem otyłości i potrzebę zdobycia dodatkowych pieniędzy na ochronę zdrowia. Przedsiębiorcy odpowiadają, że nie kwestionują potrzeby profilaktyki, ale sprzeciwiają się zwiększaniu obciążeń bez rzetelnego rozliczenia dotychczasowych wpływów i oceny gospodarczych konsekwencji.
Jest jeszcze jedna kwestia, która ostatnio nabiera coraz większego znaczenia. Podatki, opłaty i restrykcyjne regulacje nakładane na producentów rzadko pozostają wyłącznie ich problemem. Część, a czasami całość kosztów trafia do cen detalicznych, które ostatecznie płacą konsumenci. Gdy po wprowadzeniu opłaty sprawdzano, kto finansuje podatek cukrowy, odpowiedź okazała się prosta – przede wszystkim klienci. Tym razem podwyżki mogą odczuć również osoby, które wybierają produkty bez dodatku cukru, ale zawierające składniki objęte nowymi regulacjami. W kontekście spadającej konsumpcji i rosnących kosztów życia to kolejny niepokojący sygnał dla obywateli i całej gospodarki.
Jeżeli jednocześnie ograniczona zostanie krajowa produkcja, ucierpieć mogą dostawcy surowców i pracownicy całego łańcucha dostaw. Państwo może wprawdzie uzyskać dodatkowe wpływy z opłaty, ale powinno również uwzględnić możliwe straty w zatrudnieniu, podatkach i składkach. Najprostszą odpowiedzią na stawiane przez branżę zarzuty byłoby pokazanie przez rząd, co stało się z ponad 8 mld zł zebranymi już z podatku cukrowego. Bez takiego rozliczenia trudno będzie przekonać przedsiębiorców i obywateli, że kolejne podwyżki są przede wszystkim instrumentem poprawy zdrowia publicznego, a nie jedynie łatwym sposobem na zwiększenie dochodów publicznych.
zobacz więcej:











