Czy można zmusić ojca do badań DNA?
Zgodnie z art. 306 Kodeksu postępowania cywilnego pobranie krwi (lub innego materiału biologicznego) w celu badania może nastąpić tylko za zgodą osoby, której materiał ma być pobrany. Jeśli osoba ta nie ukończyła 13 lat lub jest ubezwłasnowolniona całkowicie, zgodę wyraża jej przedstawiciel ustawowy.
W praktyce oznacza to, że ani sąd, ani żadna inna instytucja nie może fizycznie zmusić dorosłego mężczyzny do poddania się badaniu DNA. Zmuszenie go do tego byłoby naruszeniem nietykalności cielesnej, nawet jeśli chodzi „tylko" o wymaz z policzka.
Ministerstwo Sprawiedliwości od lat pracuje nad projektem nowelizacji, który wprowadzałby obowiązkowe badania DNA w sprawach o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa wraz z możliwością nałożenia grzywny za odmowę i przymusowego doprowadzenia na badanie. Na razie jednak obowiązkowy test na ojcostwo nie ma w Polsce szans na realizację – projekt utknął na etapie opiniowania.
Co się dzieje, gdy ojciec odmawia badań DNA?
Odmowa poddania się badaniu DNA nie oznacza końca sprawy. Wręcz przeciwnie – może obrócić się przeciwko odmawiającemu. Sąd ma kilka narzędzi, by poradzić sobie z taką sytuacją.
Po pierwsze, sąd może ocenić odmowę w kontekście całokształtu materiału dowodowego. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 9 stycznia 2001 r. (II CKN 1140/00), przeszkody w przeprowadzeniu dowodu z badania DNA stawiane przez stronę mającą poddać się badaniu mogą być podstawą ustalenia sądu zgodnego z twierdzeniami strony przeciwnej. Innymi słowy, jeśli matka twierdzi, że dany mężczyzna jest ojcem dziecka, a on odmawia testu, sąd może uznać jej wersję za prawdziwą.
Po drugie, działa domniemanie ojcostwa z art. 85 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna, który obcował z matką nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka. Aby obalić to domniemanie, trzeba wykazać, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne – a bez testu DNA to praktycznie niemożliwe.
Po trzecie, sąd może nałożyć grzywnę za niestawiennictwo na wezwanie (jak na świadka) lub nakazać przymusowe doprowadzenie – choć w praktyce to drugie narzędzie jest stosowane rzadko.
Skutki odmowy badań DNA – orzecznictwo
Sądy konsekwentnie uznają, że odmowa badania DNA może być interpretowana na niekorzyść odmawiającego. Oto przykłady z orzecznictwa:
W jednej ze spraw matka odmówiła badań, powołując się na „przyczyny ambicjonalne". Sąd ocenił jej postawę jako obawę przed wynikami i uwzględnił powództwo męża o zaprzeczenie ojcostwa, mimo braku bezpośredniego dowodu z DNA.
W innej sprawie sąd stwierdził, że nieuzasadniony sprzeciw matki na pobranie próbki krwi zagraża dobru dziecka i może stanowić podstawę do ograniczenia jej władzy rodzicielskiej (uchwała SN z 17 stycznia 1969 r., III CZP 124/68).
Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku Mifsud przeciwko Malcie (2019) uznał, że nakaz poddania się badaniu DNA w sprawie o ustalenie ojcostwa nie narusza prawa do poszanowania życia prywatnego. Prawo dziecka do poznania swojej tożsamości przeważa nad dyskomfortem domniemanego ojca związanym z pobraniem wymazu z ust.
Jak ustalić ojcostwo – krok po kroku
Ojcostwo można ustalić na trzy sposoby: przez domniemanie (jeśli dziecko urodziło się w małżeństwie), przez uznanie w Urzędzie Stanu Cywilnego lub przez orzeczenie sądu.
Jeśli ojciec nie chce dobrowolnie uznać dziecka, pozostaje droga sądowa. Pozew o ustalenie ojcostwa można złożyć do sądu rejonowego (wydział rodzinny) właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Pozew może wnieść matka działająca w imieniu małoletniego dziecka, samo dziecko (również po osiągnięciu pełnoletności), mężczyzna podający się za ojca oraz prokurator, jeśli wymaga tego dobro dziecka.
Do pozwu należy dołączyć skrócony odpis aktu urodzenia dziecka, dowody wskazujące na ojcostwo (np. korespondencja, zeznania świadków) oraz wniosek o przeprowadzenie badania DNA. Można też od razu wnioskować o zabezpieczenie alimentów na czas trwania procesu.
Ile kosztuje ustalenie ojcostwa?
Koszty zależą od tego, czy badanie zleca się prywatnie, czy w ramach postępowania sądowego.
Badanie prywatne (bez wartości dowodowej w sądzie) to koszt od około 500 zł za test z wymazów od dwóch osób. Badania z mikrośladów (szczoteczka do zębów, niedopałek, guma do żucia) są droższe – od 800 do 1800 zł.
Badanie sądowe zlecone prywatnie (z pełną wartością dowodową) kosztuje więcej, bo wymaga zachowania procedury: potwierdzenia tożsamości, obecności biegłego, protokołu i ekspertyzy. Ceny zaczynają się od około 1500 zł.
Badanie zlecone przez sąd jest dla powoda korzystniejsze finansowo. W sprawach o ustalenie ojcostwa strona wnosząca pozew nie ponosi kosztów sądowych ani kosztów testu DNA – pokrywa je tymczasowo Skarb Państwa, a ostatecznie obciążają one stronę przegrywającą. Opłata od pozwu o ustalenie ojcostwa wynosi 200 zł (roszczenie o alimenty jest zwolnione z opłat).
Sam test DNA daje pewność na poziomie 99,9999% przy potwierdzeniu ojcostwa i 100% przy jego wykluczeniu. Badanie standardowe obejmuje analizę 15–24 markerów genetycznych z wymazu z policzka.
Jak długo trwa sprawa o ustalenie ojcostwa?
Postępowanie sądowe trwa przeciętnie od 6 do 12 miesięcy. Pierwsza rozprawa odbywa się zwykle po 2–4 miesiącach od złożenia pozwu. Samo badanie DNA i sporządzenie opinii biegłego zajmuje 3–6 tygodni.
Sprawa może się wydłużyć, jeśli pozwany nie stawia się na rozprawy lub odmawia badań – wtedy sąd musi oprzeć się na innych dowodach, co wymaga przesłuchania świadków i analizy dokumentów. Ustalenie ojcostwa zaocznie, bez obecności pozwanego, jest jednak możliwe i zdarza się w praktyce.
Ustalenie ojcostwa a alimenty
Razem z pozwem o ustalenie ojcostwa można (i warto) złożyć wniosek o alimenty oraz o zabezpieczenie alimentów na czas trwania procesu. Sąd może także orzec o nazwisku dziecka i zakresie władzy rodzicielskiej.
Obowiązek alimentacyjny powstaje z chwilą urodzenia dziecka, nie z chwilą ustalenia ojcostwa. Teoretycznie można więc dochodzić zwrotu kosztów poniesionych wcześniej przez matkę (tzw. roszczenie regresowe), choć w praktyce sądy podchodzą do tego ostrożnie.
Warto pamiętać, że domniemanie ojcostwa może prowadzić do płacenia alimentów na cudze dziecko, jeśli mężczyzna nie podejmie w porę działań prawnych. Termin na zaprzeczenie ojcostwa wynosi rok od dowiedzenia się, że dziecko nie pochodzi od danego mężczyzny – i nie może upłynąć po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.
Czy prywatny test DNA może być dowodem w sądzie?
Tak, ale z pewnymi zastrzeżeniami. Prywatny test DNA jest traktowany jako dokument prywatny i podlega ocenie sądu. Może być dowodem wstępnym (żeby sprawa w ogóle mogła się rozpocząć) lub nawet rozstrzygającym – jeśli druga strona nie żąda wykonania badania sądowego.
Problem pojawia się, gdy test wykonano potajemnie, bez wiedzy drugiego rodzica. Takie badanie może być kwestionowane ze względu na brak weryfikacji tożsamości osób, od których pobrano próbki. W spornych sprawach lepiej wnioskować do sądu o badanie przez biegłego.
Obserwuj nas w Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover
