Serialowi detektywi kłamią. Oto jak wygląda ten zawód w polskim prawie

Serialowa rzeczywistość a praktyka — prywatny detektyw w Polsce

Chyba nie muszę nikogo przekonywać, że serialowa rzeczywistość ma się nijak do praktyki.

Jeżeli oglądacie polskie seriale, to być może spotkaliście się z postacią prywatnego detektywa. Prowadzi śledztwa, zakłada podsłuchy, chodzi z bronią palną, sam łapie bandytów. Praktycznie na co dzień zajmuje się tym, czym zajmują się policjanci. Skądinąd bardzo często z nimi współpracuje. Różnica jest taka, że pracuje w sektorze prywatnym.

Nie da się ukryć, że wizerunek ten mocno rozpropagował także Krzysztof Rutkowski, który prowadzi dość kontrowersyjną i bardzo medialną działalność detektywistyczną od lat 90.

W rzeczywistości prywatny detektyw musi w wykonywaniu swojej pracy poruszać się w granicach prawa. Tak się składa, że w Polsce obowiązuje specjalna ustawa o usługach detektywistycznych. Określa ona zasady wykonywania tego rodzaju działalności gospodarczej.

Wydawać by się mogło, że interesują nas przede wszystkim ustawowe prawa i obowiązki prywatnego detektywa. O wiele bardziej istotne jest jednak wskazanie, jakie czynności mogą wchodzić w skład usług detektywistycznych.

Zakres usług detektywistycznych według ustawy

Ustawodawca określił w art. 2 przywołanego wyżej aktu prawnego, czym prywatny detektyw może się w ogóle zajmować w ramach świadczonych przez siebie usług. Lista jest zaskakująco krótka:

Jak należy rozumieć zacytowany przed chwilą przepis? Stosunki dotyczące osób fizycznych to przede wszystkim małżeństwo i inne relacje rodzinne oraz stosunek pracy wraz z cywilnoprawnymi zamiennikami. Detektyw może szukać dowodów na niewierność małżonka albo na kombinowanie przez pracownika z obowiązkami w trakcie delegacji. Pracodawca ma zresztą prawo kontrolować rzetelność swoich podwładnych — pisaliśmy o tym szerzej w kontekście śledzenia pracownika poza firmą.

Usługi detektywistyczne w sprawach gospodarczych i karnych

W sprawach gospodarczych prywatny detektyw będzie się zajmował zwalczaniem niektórych praktyk nieuczciwej konkurencji oraz weryfikowaniem kontrahentów dla swojego zleceniodawcy. Warto przy tym pamiętać, że szpiegostwo gospodarcze to poważne przestępstwo, a detektyw działa tu po stronie poszkodowanego przedsiębiorcy. Ubezpieczyciele mogą mu zlecić sprawdzenie, czy ubezpieczony przypadkiem nie próbuje wyłudzić odszkodowania.

Bardziej interesującą możliwością wydaje się poszukiwanie osób zaginionych, ukrywających się oraz różnego rodzaju mienia, co do którego zleceniodawca na przykład podejrzewa, że zostało mu skradzione.

Najbliżej serialowej rzeczywistości będzie ust. 1 pkt 6, który pozwala prywatnym detektywom zbierać informacje w sprawach karnych i karnoskarbowych. Być może chodzi o pozyskiwanie informacji dla oskarżyciela posiłkowego albo dowodów niewinności dla oskarżonego. Co istotne: organom ścigania i organom skarbowym nie wolno „outsourcować" prowadzonych czynności.

Prawo detektywa do uzyskiwania informacji — i jego granice

Co dokładnie wolno prywatnym detektywom w trakcie wykonywania swojej pracy? Niewiele. W Rozdziale 2. określającym ich prawa i obowiązki znajdziemy przede wszystkim nakazy i zakazy. Jeżeli chodzi o uprawnienia, to na uwagę zasługuje art. 9:

O ile przepisy innych ustaw nie stanowią inaczej, detektyw, w trakcie wykonywania czynności, o których mowa w art. 2 ust. 1, może uzyskiwać informacje od osób fizycznych, przedsiębiorców, instytucji, a także organów administracji rządowej lub samorządowej.

Nie chodzi mi nawet o treść tego przepisu, ale o to, że mamy do czynienia z dosłownie jedynym przepisem, który nadawałby detektywowi jakieś uprawnienie. Trudno byłoby je nazwać imponującym.

Oczywiście przez sformułowanie „może uzyskiwać informacje" powinniśmy rozumieć „może ładnie poprosić o informacje". Nie mamy do czynienia z funkcjonariuszem publicznym dysponującym jakąś formą władztwa państwowego. Wcale nie mamy obowiązku odpowiadać na pytania detektywa. Nie ma przy tym znaczenia, czy jesteśmy zwykłą osobą fizyczną, przedsiębiorcą, czy urzędnikiem. Detektyw obowiązany jest natomiast do zachowania tajemnicy zawodowej w odniesieniu do informacji uzyskanych w toku swoich czynności.

Zakaz podsłuchów i noszenia broni palnej przez detektywów

To nie koniec złych wieści. Bardzo ważnym przepisem jest art. 7:

Wykonując usługi detektywistyczne, o których mowa w art. 2 ust. 1, detektyw nie może stosować środków technicznych oraz metod i czynności operacyjno-rozpoznawczych, zastrzeżonych dla upoważnionych organów na mocy odrębnych przepisów.

Przepis ten wprost wyklucza stosowanie wszelkiego rodzaju podsłuchów przez prywatnych detektywów oraz przechwytywanie i sprawdzanie zawartości przesyłek. Odpada także przeprowadzanie zakupów kontrolowanych. Temat legalności podsłuchów w ogóle jest w polskim prawie skomplikowany — nawet samo nagrywanie rozmów a RODO budzi sporo wątpliwości.

W ustawie nie znajdziemy też przepisu, który pozwalałby prywatnym detektywom na stosowanie środków przymusu bezpośredniego. W przeciwieństwie do pracowników ochrony ustawodawca nie przewidział także przepisów, które umożliwiałyby noszenie przez nich broni palnej. Warto zresztą pamiętać, że pozwolenie na broń w Polsce to kwestia ściśle reglamentowana, niezależnie od wykonywanego zawodu.

Znaczenie ustawy o usługach detektywistycznych dla RODO

Ktoś mógłby stwierdzić, że prywatny detektyw pod względem uprawnień nie różni się zbytnio od przeciętnego Kowalskiego. To prawda. Można by się więc zastanawiać, po co przedstawicielom tego zawodu osobna ustawa. Co ciekawe, istnieje jedna ważna implikacja zacytowanego już art. 9, którą łatwo przeoczyć.

Wskazanie zakresu czynności, którymi prywatni detektywi mogą się zajmować w trakcie wykonywania swojej pracy, ma znaczenie z punktu widzenia RODO. Stwierdzenie przez ustawodawcę, że detektyw może zbierać określone informacje w określonych sprawach, spełnia przesłanki zastosowania art. 6 ust. 1 pkt f) rozporządzenia:

Przetwarzanie jest zgodne z prawem wyłącznie w przypadkach, gdy – i w takim zakresie, w jakim – spełniony jest co najmniej jeden z poniższych warunków:

[...]

f) przetwarzanie jest niezbędne do celów wynikających z prawnie uzasadnionych interesów realizowanych przez administratora lub przez stronę trzecią, z wyjątkiem sytuacji, w których nadrzędny charakter wobec tych interesów mają interesy lub podstawowe prawa i wolności osoby, której dane dotyczą, wymagające ochrony danych osobowych, w szczególności gdy osoba, której dane dotyczą, jest dzieckiem.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj