Umowa darowizny to nie tylko sposób na nieodpłatne przekazanie majątku. Ma wpływ na dziedziczenie i może nakładać pewne obowiązki na obdarowanego

Codzienne dołącz do dyskusji (64) 22.03.2020
Umowa darowizny to nie tylko sposób na nieodpłatne przekazanie majątku. Ma wpływ na dziedziczenie i może nakładać pewne obowiązki na obdarowanego

Joanna Majkowska

Darowizna w rodzinie często jest postrzegana jako sposób na wsparcie najbliższych. Umożliwia bowiem nieodpłatne przekazanie samochodu, mieszkania czy dużej sumy pieniędzy i to często bez konieczności płacenia podatku. Jest jednak kilka kwestii związanych z darowizną, o których wiele osób nie ma pojęcia, a o których warto pamiętać przed zawarciem umowy. 

Jeśli darczyńca popadnie w niedostatek, trzeba go wspierać

Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że umowa darowizny łączy się z pewnymi obowiązkami względem darczyńcy. Jeden z nich związany jest z popadnięciem w niedostatek. Może się bowiem zdarzyć, że po dokonaniu darowizny sytuacja darczyńcy się pogorszy. Wówczas wspomóc go będzie musiała osoba obdarowana.

O niedostatku można mówić w przypadku, gdy dana osoba nie jest w stanie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb – na przykład zapewnić sobie jedzenia, leków, ubrań, zapłacić za czynsz czy spłacić kredytu. Co więcej, obdarowany będzie musiał wspomóc darczyńcę także, gdy nie jest on wstanie wypełnić ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Osoba obdarowana jest w takiej sytuacji obowiązana wspierać darczyńcę do granicy istniejącego jeszcze wzbogacenia. Oznacza to, że jeśli na przykład otrzymała w darowiźnie 60 tysięcy złotych, a połowę z tego zdążyła już wydać, będzie musiała zaspokajać potrzeby darczyńcy do wysokości 30 tysięcy złotych. Ze zobowiązania może się jednak także zwolnić – w przypadku darowizny w postaci gotówki, zwracając tę kwotę, a jeśli dokonano na przykład darowizny samochodu czy mieszkania, zwracając niekoniecznie sam przedmiot darowizny, co kwotę odpowiadającą temu przysporzeniu.

Kolejny możliwy obowiązek to wykonanie polecenia

Darowiznę da się również obciążyć poleceniem. W praktyce może to oznaczać na przykład, że otrzymane pieniądze będzie można przeznaczyć tylko na konkretny cel. Rodzic może więc na przykład przekazać dziecku określoną sumę pieniędzy, w umowie darowizny zastrzegając, że mają być one przeznaczone na zakup mieszkania. Innym przykładem będzie także przekazanie samochodu z poleceniem zapewnienia darczyńcy transportu w razie potrzeby.

Polecenie obciążające darowiznę obdarowany będzie zobowiązany wykonać. Będzie mógł tego żądać darczyńca, a po śmierci – także jego spadkobiercy. Zwolnienie się z wykonania polecenia będzie możliwe w dwóch przypadkach. Po pierwsze, obdarowany może po prostu zwrócić przedmiot darowizny. Po drugie, nie będzie obowiązany do wypełnienia polecenia, jeśli jest to usprawiedliwione wskutek istotnej zmiany stosunków.

Darowizna może zostać zaliczona na schedę spadkową

Darowizna będzie też mieć istotne znaczenie przy dziedziczeniu. Zastosowanie może bowiem znaleźć artykuł 1039 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:

Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

Co to oznacza w praktyce, najłatwiej wytłumaczyć na przykładzie. Załóżmy, że darczyńcą jest ojciec trójki dzieci będący wdowcem. Jednemu z synów przekazuje w darowiźnie mieszkanie wartości 150 tysięcy złotych. Niedługo potem umiera i pozostawia po sobie 450 tysięcy złotych. Do masy spadkowej będzie wówczas wliczana darowizna dokonana na rzecz jednego syna. Cały majątek spadkowy będzie mieć więc wartość 600 tysięcy złotych.

Zgodnie z dziedziczeniem ustawowym synom przypadnie równa część majątku– po 1/3, a więc po 200 tysięcy złotych. Ten syn, na rzecz którego wcześniej dokonano darowizny otrzyma przy podziale spadku 50 tysięcy złotych, pozostali – po 200 tysięcy.

Darowiznę można odwołać

Sama umowa darowizny nie gwarantuje jeszcze, że rzecz jest dana raz na zawsze. Darczyńca ma bowiem możliwość jej odwołania. Może to zrobić w przypadku istotnego pogorszenia sytuacji majątkowej, a więc jeśli wykonanie darowizny pociągałoby za sobą niemożność utrzymania się darczyńcy lub osób, wobec których ma obowiązek alimentacyjny.

Odwołanie darowizny – i to nie tylko przez darczyńcę, ale i przez jego spadkodawców – możliwe jest także w przypadku rażącej niewdzięczności obdarowanego. W pojęciu tym mieści się wiele zachowań takich jak nieudzielenie pomocy w chorobie czy agresja. Zgodnie z orzecznictwem, aby dane zachowanie usprawiedliwiało odwołanie darowizny, konieczne jest znaczne nasilenie złej woli skierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy czy szkody majątkowej.