UOKiK sięga po sztuczną inteligencję. To może oznaczać koniec z manipulacjami w e-sklepach

Czym są dark patterns i dlaczego działają na konsumentów

Zapewne każdy z nas zetknął się podczas zakupów produktów czy usług z takimi działaniami, jak na przykład sztuczna presja czasu („został ostatni pokój", „zostały tylko 2 sztuki") lub wprowadzające w błąd przyciski („zaakceptuj wszystko" kontra trudne do znalezienia odrzucenie zgód). Ich celem jest skłonienie użytkowników do decyzji, których normalnie by nie podjęli. W środowisku cyfrowym, gdzie decyzje podejmowane są w ułamkach sekund, takie zabiegi okazują się wyjątkowo skuteczne.

Skuteczność dark patterns ma swoją genezę w prostych mechanizmach ludzkiej psychiki — w sposobie, w jaki przetwarzamy dane i na ich podstawie podejmujemy decyzje. Projektanci interfejsów e-commerce wykorzystują tę wiedzę o naturze ludzkiej i ciągle ulepszają techniki manipulacji naszymi wyborami. Jak pokazują kontrole Komisji Europejskiej, dark patterns w ecommerce stosuje znaczna część skontrolowanych sklepów internetowych w całej Europie.

Projekt UOKiK wykorzystujący sztuczną inteligencję do wykrywania manipulacji

Właśnie dlatego, aby dotrzymać kroku dynamicznemu rynkowi e-commerce, UOKiK już w 2024 r. rozpoczął realizację projektu finansowanego ze środków Unii Europejskiej pod nazwą „Wykrywanie i zwalczanie dark patterns za pomocą sztucznej inteligencji" (Detecting and combating dark patterns with Artificial Intelligence). Inicjatywa ta stanowi wyraźny sygnał, że tradycyjne metody nadzoru nad rynkiem przestają być wystarczające. Skala i dynamika zjawiska wymagają, aby organy mające chronić konsumentów posiadały nowoczesne narzędzia, które będą w stanie analizować setki, a nawet tysiące interfejsów jednocześnie.

Jak AI pomoże w identyfikacji nieuczciwych praktyk

Sztuczna inteligencja ma w tym kontekście odegrać rolę kluczową. Jej zastosowanie pozwoli nie tylko przyspieszyć wykrywanie nieuczciwych praktyk, ale także zidentyfikować powtarzalne wzorce manipulacji. Systemy AI mogą analizować układ stron, treść komunikatów czy sposób prezentowania opcji wyboru i na tej podstawie wskazywać potencjalnie problematyczne rozwiązania. Co istotne, takie narzędzia nie ograniczają się do reakcji na zgłoszenia użytkowników — umożliwiają aktywne monitorowanie rynku i wychwytywanie naruszeń na wczesnym etapie. Warto przypomnieć, że to nie pierwszy raz, gdy sztuczna inteligencja wesprze UOKiK — już wcześniej urząd wdrażał narzędzia AI do analizy wzorców umów pod kątem klauzul abuzywnych.

Nowe zasady oceny interfejsów cyfrowych

Zaawansowana technologia to tylko jeden z elementów projektu realizowanego przez UOKiK. Równie ważnym celem jest wypracowanie zasad, które pozwolą jednoznacznie ocenić, kiedy projekt interfejsu przekracza granicę uczciwego działania. W praktyce oznacza to próbę przełożenia często subtelnych mechanizmów psychologicznych na język prawa i regulacji. Zadanie to jest szczególnie trudne, ponieważ granica między skutecznym marketingiem a manipulacją bywa często nieznaczna. Dobrą ilustracją tego problemu są zarzuty dla born2be.pl i renee.pl, gdzie UOKiK kwestionował m.in. stosowanie fałszywych liczników czasu trwania promocji.

Europejski kontekst walki z dark patterns i przejrzystość usług cyfrowych

Działania UOKiK wpisują się również w szerszy kontekst europejski, gdzie rośnie presja na zwiększenie przejrzystości usług cyfrowych. Regulacje unijne coraz częściej odnoszą się nie tylko do treści ofert, ale także do sposobu ich prezentowania. Dla części firm może to oznaczać konieczność zmodyfikowania swoich działań i przede wszystkim większą ostrożność w stosowaniu technik wpływu, a także potrzebę wdrażania zasad tzw. uczciwego projektowania (fair design). Z kolei dla konsumentów oznacza to szansę na bardziej przejrzyste i przewidywalne środowisko cyfrowe — w tym również skuteczniejszą walkę z problemem manipulacji opiniami. Wciąż bowiem wielu użytkowników nie wie, jak rozpoznać fałszywe opinie publikowane w sklepach internetowych.

Ochrona konsumenta w erze cyfrowej — co dalej z projektem UOKiK

Realizacja projektu wykorzystującego sztuczną inteligencję w działaniach UOKiK pokazuje, że ochrona konsumenta wchodzi w nową fazę — bardziej technologiczną, ale też bardziej systemową. Nie chodzi już wyłącznie o reagowanie na pojedyncze naruszenia, lecz o budowanie narzędzi i standardów, które będą w stanie nadążyć za tempem zmian w gospodarce opartej na nowoczesnych technologiach. Prace nad skutecznym modelem nadal są kontynuowane i wchodzą w fazę testową. Jeśli inicjatywa UOKiK zakończy się sukcesem, może stać się punktem odniesienia nie tylko dla Polski, ale i dla innych krajów poszukujących skutecznych sposobów walki z manipulacją w sieci.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj