Odrzuciła spadek zbyt wcześnie. Teraz odpowiada za długi, których nigdy nie chciała

Czym jest odrzucenie spadku i kto w ogóle dziedziczy

Podstawą prawną odrzucenia spadku jest art. 1012 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca może spadek przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić. Odrzucenie spadku powoduje, że dana osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Sam spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, o czym stanowi art. 924 k.c., a spadkobierca nabywa spadek z chwilą jego otwarcia – zgodnie z art. 925 k.c. Dopiero później może zdecydować, czy chce go przyjąć czy odrzucić. Warto przy tym pamiętać, że zrzeczenie się dziedziczenia i odrzucenie spadku to dwie różne instytucje, choć obie prowadzą do nieprzyjęcia majątku po zmarłym.

Kolejność dziedziczenia ustawowego a odrzucenie spadku

Nie każdy jednak od razu staje się spadkobiercą. W przypadku dziedziczenia ustawowego obowiązuje określona kolejność. Jako pierwsze dziedziczą dzieci i małżonek spadkodawcy (art. 931 k.c.). Jeżeli któreś z dzieci nie żyje, jego udział przypada jego zstępnym, czyli wnukom spadkodawcy. Jeżeli brak zstępnych, do spadku powołani są rodzice, rodzeństwo i ich zstępni (art. 932 k.c.), a w dalszej kolejności dziadkowie i ich zstępni (art. 934 k.c.). Dopiero gdy nie ma żadnych spadkobierców z tych kręgów, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarbowi Państwa (art. 935 k.c.). Więcej na temat tego, jaką kolejność wyznaczają przepisy, można znaleźć w artykule o tym, jak wygląda dziedziczenie ustawowe kolejność.

Oznacza to, że nie każda osoba z rodziny od razu jest spadkobiercą. Czasem trzeba poczekać, aż wcześniejsza grupa dziedziczenia zostanie „wyczerpana", bo w przeciwnym razie nie można mówić o powstaniu prawa do spadku. Nawet zapewnienie rodziny, że spadek odrzuci, nie jest tożsame z faktycznym powołaniem do spadku – liczy się sama czynność, dokonana w majestacie prawa, a więc złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przed sądem bądź przed notariuszem.

Termin na odrzucenie spadku i moment, od którego można to zrobić

Zgodnie z art. 1015 § 1 k.c. oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. To bardzo ważny przepis. Termin nie zawsze zaczyna biec w chwili śmierci spadkodawcy. W wielu przypadkach zaczyna się dopiero wtedy, gdy dana osoba dowie się, że stała się spadkobiercą – chociaż w tej sytuacji zwykle to istotne, gdy chcemy dowodzić, że termin na odrzucenie został zachowany. Większy problem jednak pojawia się, gdy ktoś zadziałał zbyt szybko. Jak bowiem podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 września 2022 roku (II CSKP 706/22):

Oświadczenie o odrzuceniu spadku jest skuteczne, jeżeli zostało złożone w terminie. Zgodnie z art. 1015 § 1 k.c. oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jest to termin zawity prawa materialnego do wykonania uprawnienia kształtującego. Początek i koniec biegu tego terminu dla każdego spadkobiercy musi być ustalany indywidualnie. Termin biegnie bowiem odrębnie dla każdego powołanego do dziedziczenia i odrębnie dla każdego tytułu powołania.

Dlaczego zbyt wczesne odrzucenie spadku jest bezskuteczne

Co to oznacza w praktyce? Mniej więcej tyle, że osoba musi zmieścić się w terminie – jednak istotny jest nie tylko jego upływ, ale również początek. Temat odrzucenia spadku a kolejności dziedziczenia szczegółowo opisuje tę zależność. Jak bowiem podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 października 2018 roku:

Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, w stosunku do której nie rozpoczął jeszcze biegu termin określony w art. 1015 § 1 k.c., jest bezskuteczne.

Oznacza to mniej więcej tyle, że na przykład rodzeństwo spadkodawcy nie może odrzucić spadku w sytuacji, gdy oświadczenie o odrzuceniu spadku nie zostało jeszcze złożone przez dzieci spadkodawcy (a także przez rodziców spadkodawcy, o ile oboje żyją). Brzmi to skomplikowanie, jednakże najczęściej nad prawidłową kolejnością czuwa sędzia prowadzący sprawę spadkową bądź notariusz, chociaż niestety w tej materii czasem zdarzają się błędy.

Co się dzieje, gdy odrzucenie spadku jest nieskuteczne

Gdy ktoś złoży oświadczenie o odrzuceniu spadku, zanim stanie się spadkobiercą, działa w zasadzie „na zapas". Jeżeli później okaże się, że dzieci spadkodawcy faktycznie spadek odrzuciły, oświadczenie złożone przed terminem należy złożyć jeszcze raz. Jeżeli jednak spadkobierca uzna, że „sprawę już załatwił" i nie złoży nowego oświadczenia w odpowiednim czasie, po upływie terminu nastąpi przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – zgodnie z art. 1015 § 2 k.c.

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza – czy to wystarczająca ochrona

W praktyce oznacza to, że mimo wcześniejszego odrzucenia spadku dana osoba i tak stanie się spadkobiercą. Będzie odpowiadała za długi spadkowe, choć tylko do wysokości aktywów spadku. Trzeba jednak pamiętać, że spadek z dobrodziejstwem inwentarza nie chroni przed licznymi problemami, takimi jak konieczność zaspokajania wierzycieli zgodnie z kolejnością czy wykazywania faktycznej wartości masy spadkowej, aby nie odpowiadać za długi ponad miarę. Jeżeli spadkobierca ma małoletnie dzieci, powinien pamiętać również o tym, że konieczne może okazać się odrzucenie spadku w imieniu małoletniego, co wymaga dodatkowej zgody sądu opiekuńczego.

Odrzucenie spadku – liczy się nie tylko wiedza, ale i moment

W prawie spadkowym, jak widać, nie wystarczy wiedzieć, że ktoś zmarł. Trzeba jeszcze ustalić, czy już jesteśmy powołani do dziedziczenia. Jeżeli złożymy oświadczenie zbyt wcześnie, może ono nie wywołać żadnych skutków. A wtedy, mimo najlepszych intencji (i rzekomego dopełnienia formalności), po upływie ustawowego terminu i tak możemy odziedziczyć spadek – razem z jego długami.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj