Spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia: podstawowe różnice
Polski system prawny przewiduje dwa sposoby dziedziczenia majątku po zmarłej osobie: dziedziczenie ustawowe i dziedziczenie testamentowe. Zrozumienie różnic między nimi jest kluczowe dla każdego, kto może zostać spadkobiercą.
Dziedziczenie testamentowe ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca pozostawił ważny testament, w którym określił, komu i w jakich częściach przekazuje swój majątek. To spadkodawca decyduje o losie swojego majątku – może powołać do spadku dowolne osoby, także spoza kręgu rodziny, a nawet organizacje czy fundacje.
Dziedziczenie ustawowe następuje natomiast wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, testament okazał się nieważny, lub gdy osoby powołane w testamencie nie chcą lub nie mogą dziedziczyć. W takim przypadku majątek przechodzi na członków rodziny w kolejności określonej przez Kodeks cywilny.
Co istotne, gdy rozważamy spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia jest jasna: testament ma zawsze pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Dopiero gdy testamentu nie ma lub jest nieskuteczny, stosuje się przepisy o dziedziczeniu ustawowym.
Warto wiedzieć, że dziedziczenie po bezdzietnym małżeństwie rządzi się nieco innymi zasadami i często zaskakuje spadkobierców.
Kolejność dziedziczenia ustawowego – kto dziedziczy w pierwszej kolejności?
Gdy nie ma testamentu, prawo określa ścisłą hierarchię osób uprawnionych do spadku. Kolejność dziedziczenia ustawowego przedstawia się następująco:
Grupa I – małżonek i dzieci spadkodawcy
W pierwszej kolejności do spadku powołani są małżonek oraz dzieci zmarłego. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 spadku. Jeśli więc spadkodawca pozostawił żonę i troje dzieci, każde z nich otrzyma po 1/4 spadku.
Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom (wnukom spadkodawcy) w częściach równych – to tzw. dziedziczenie przez zastępstwo.
Grupa II – małżonek, rodzice i rodzeństwo
Gdy spadkodawca nie miał dzieci, do spadku dochodzą małżonek oraz rodzice. Udział małżonka wynosi wtedy 1/2 spadku, a każdy z rodziców otrzymuje po 1/4. Jeśli któreś z rodziców nie żyje, jego udział przypada rodzeństwu spadkodawcy.
Grupa III – dziadkowie i ich zstępni
W braku małżonka, dzieci, rodziców i rodzeństwa, spadek przypada dziadkom spadkodawcy w częściach równych.
Grupa IV – pasierbowie
Gdy brak jest innych spadkobierców ustawowych, dziedziczą dzieci małżonka spadkodawcy (pasierbowie), pod warunkiem że żadne z ich rodziców nie dożyło otwarcia spadku.
Grupa V – gmina lub Skarb Państwa
W ostateczności, gdy nie ma żadnych spadkobierców, majątek przechodzi na gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub na Skarb Państwa.
Spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia a zachowek
Nawet jeśli spadkodawca sporządził testament i przekazał cały majątek osobom spoza rodziny, najbliżsi krewni nie zostają całkowicie pozbawieni praw. Przysługuje im zachowek – roszczenie o zapłatę określonej kwoty pieniężnej.
Do zachowku uprawnieni są:
- zstępni (dzieci, wnuki)
- małżonek
- rodzice spadkodawcy
Wysokość zachowku wynosi:
- 2/3 wartości udziału spadkowego – dla osób trwale niezdolnych do pracy lub małoletnich
- 1/2 wartości udziału spadkowego – dla pozostałych uprawnionych
Przykładowo, jeśli spadkodawca w testamencie zapisał całe mieszkanie warte 600 000 zł swojej partnerce, a miał jednego dorosłego syna, syn może domagać się zachowku w wysokości 150 000 zł (1/2 z 1/2 wartości spadku, bo przy dziedziczeniu ustawowym otrzymałby całość).
Kwestia zachowku często komplikuje się przy wydziedziczeniu, szczególnie gdy spadkodawca chce całkowicie pozbawić kogoś prawa do majątku.
Testament – jak skutecznie rozporządzić majątkiem?
Skoro już wiesz, jak wygląda spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia, warto poznać zasady sporządzania testamentu. W Polsce wyróżniamy kilka form testamentu:
Testament własnoręczny (holograficzny)
Najprostsza forma – spadkodawca pisze cały testament własnoręcznie, podpisuje go i opatruje datą. Nie wymaga świadków ani notariusza, ale musi być napisany w całości ręcznie (nie na komputerze!).
Testament notarialny
Sporządzany przed notariuszem w formie aktu notarialnego. Jest najbezpieczniejszą formą – trudno go podważyć, a oryginał przechowywany jest w kancelarii notarialnej.
Testament allograficzny
Spadkodawca ustnie oświadcza swoją wolę wobec wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza gminy lub powiatu, lub kierownika USC w obecności dwóch świadków.
Testamenty szczególne
W wyjątkowych okolicznościach (np. obawa rychłej śmierci, podróż morska) dopuszczalne są także testamenty ustne, podróżne i wojskowe.
Niezależnie od formy, testament może zostać w każdej chwili odwołany lub zmieniony przez spadkodawcę.
Kiedy testament jest nieważny?
Testament może okazać się nieważny z różnych przyczyn, co oznacza, że zamiast dziedziczenia testamentowego zastosowanie znajdzie dziedziczenie ustawowe. Oto najczęstsze przyczyny nieważności:
Wady formalne:
- testament własnoręczny napisany na komputerze lub przez inną osobę
- brak podpisu spadkodawcy
- brak wymaganej liczby świadków
Wady oświadczenia woli:
- sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji (np. choroba psychiczna, silne upojenie alkoholowe)
- sporządzenie pod wpływem groźby
- sporządzenie pod wpływem błędu
Inne przyczyny:
- testament wspólny małżonków (niedopuszczalny w polskim prawie – każdy musi sporządzić osobny)
- powołanie do spadku osoby, która nie może dziedziczyć
Warto pamiętać, że na nieważność testamentu można powołać się w ciągu 3 lat od dowiedzenia się o przyczynie nieważności, nie później jednak niż 10 lat od otwarcia spadku.
Spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia przy częściowym testamencie
Ciekawa sytuacja powstaje, gdy spadkodawca rozporządził w testamencie tylko częścią majątku. W takim przypadku mamy do czynienia z tzw. dziedziczeniem mieszanym – część majątku przechodzi według testamentu, a pozostała część według zasad ustawowych.
Przykład: Jan w testamencie zapisał swoje mieszkanie synowi Piotrowi. Nie wspomniał jednak o działce rekreacyjnej i samochodzie. W tej sytuacji:
- mieszkanie dziedziczy Piotr (na podstawie testamentu)
- działka i samochód podlegają dziedziczeniu ustawowemu – dzielą je wszyscy spadkobiercy ustawowi, w tym Piotr
Ten mechanizm pokazuje, jak ważne jest precyzyjne sformułowanie testamentu, by uniknąć niejasności i sporów między spadkobiercami.
Jak ustalić, czy istnieje testament?
Po śmierci bliskiej osoby często pojawia się pytanie: czy zmarły pozostawił testament? Oto jak to sprawdzić:
Notarialny Rejestr Testamentów (NORT)
Od 2011 roku notariusze mogą rejestrować testamenty w centralnym rejestrze. Po śmierci spadkodawcy każda osoba, która przedstawi akt zgonu, może uzyskać informację, czy testament został zarejestrowany i u którego notariusza się znajduje.
Przeszukanie mieszkania i dokumentów
Testament własnoręczny może znajdować się wśród osobistych dokumentów zmarłego, w sejfie, skrytce bankowej lub u zaufanej osoby.
Sąd spadku
Jeśli testament zostanie odnaleziony, należy go złożyć w sądzie spadku. Ukrywanie lub niszczenie testamentu jest przestępstwem i może skutkować uznaniem za niegodnego dziedziczenia.
Jeśli interesuje Cię szczegółowo temat dziedziczenia w rodzinie, sprawdź, jak wygląda spadek po rodzicach i jakich formalności należy dopełnić.
Spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia: co wybrać?
Podsumowując temat spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia, warto zastanowić się nad sporządzeniem testamentu. Daje on bowiem pełną kontrolę nad tym, co stanie się z majątkiem po naszej śmierci.
Zalety testamentu:
- możliwość przekazania majątku wybranym osobom
- możliwość wydziedziczenia niegodnych spadkobierców
- uniknięcie konfliktów między spadkobiercami
- możliwość ustanowienia zapisów i poleceń
Gdy dziedziczenie ustawowe może być korzystne:
- gdy krąg spadkobierców ustawowych odpowiada naszym życzeniom
- gdy nie mamy szczególnych preferencji co do podziału majątku
- gdy chcemy uniknąć formalności związanych ze sporządzaniem testamentu
Niezależnie od wyboru, warto skonsultować się z prawnikiem lub notariuszem, który pomoże podjąć najlepszą decyzję i uniknąć potencjalnych problemów prawnych.
Podsumowanie
Spadek z ustawy a spadek z testamentu – kolejność dziedziczenia to fundamentalna kwestia prawa spadkowego. Testament zawsze ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym i pozwala spadkodawcy swobodnie rozporządzić majątkiem. Gdy testamentu nie ma, majątek przechodzi na członków rodziny w ściśle określonej kolejności – najpierw na małżonka i dzieci, potem na rodziców i rodzeństwo, a w ostateczności na gminę lub Skarb Państwa.
Pamiętaj, że nawet najlepiej sporządzony testament nie pozbawia najbliższych prawa do zachowku. Jeśli chcesz mieć pewność, że Twoja wola zostanie zrealizowana zgodnie z zamierzeniami, rozważ sporządzenie testamentu notarialnego i skonsultuj jego treść z prawnikiem.
Warto również wiedzieć, że kolejność dziedziczenia ustawowego jest ściśle określona przez Kodeks cywilny i nie można jej zmienić bez sporządzenia testamentu.
Obserwuj nas w Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover
