Słowa wypowiedziane na łożu śmierci mogą być wiążące prawnie. Pod pewnymi warunkami

Czym dokładnie jest testament ustny?

Testament ustny to jedna z tzw. szczególnych form testamentu przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Nie jest to forma podstawowa – tą pozostaje testament własnoręczny (holograficzny) albo notarialny. Testament ustny może zostać sporządzony wyłącznie w wyjątkowych okolicznościach. Wyjaśnia to art. 952 §1 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:

Jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci przyszłego spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.

Oznacza to, że aby testament ustny był ważny, musi istnieć obawa, że spadkodawcy nie uda się sporządzić testamentu w jednej z podstawowych form. W praktyce więc śmierć musi być już naprawdę blisko bądź też określone względy uniemożliwiają spisanie testamentu ręcznego czy też sporządzenie go w formie notarialnej bądź urzędowej, a te przeszkody nie mają charakteru przemijającego. Testament ustny nie jest bowiem podstawową formą rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci i należy go traktować jako alternatywę w sytuacjach kryzysowych. Podkreślił to Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 sierpnia 2025 roku (I CSK 2219/24), wskazując, że:

Zgodnie z art. 952 k.c. testament ustny może zostać sporządzony m.in. wtedy, gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Lege non distinguente niemożność zachowania zwykłej formy testamentu musi odnosić się do każdej z trzech ustawowych postaci testamentu zwykłego, tj. testamentu własnoręcznego (art. 949 k.c.), notarialnego (art. 950 k.c.) i allograficznego (art. 951 k.c.).

Testament ustny, czyli trzej świadkowie i konkretne wymagania

Jeżeli komuś wydaje się, że umierający człowiek może oświadczyć obecnej przy tym żonie, jaka jest jego ostatnia wola, i to wystarczy dla zachowania odpowiedniej formy, to jest w błędzie. Przede wszystkim, aby testament ustny był ważny, spadkodawca musi oświadczyć swoją wolę w obecności co najmniej trzech świadków jednocześnie.

Ponadto świadkowie muszą być obecni w tym samym czasie i słyszeć treść oświadczenia. Nie można «uzupełniać» ich później ani składać relacji osobno o różnych fragmentach wypowiedzi. Testament musi być również wyrażony w sposób jasny, a rozeznanie spadkodawcy musi być dostateczne – osoba z zaawansowaną demencją raczej nie jest w stanie świadomie rozporządzić swoim majątkiem, tak więc nie ma możliwości uznania ostatnich słów spadkodawcy za wiążący testament.

Prawo określa również, kto nie może być świadkiem. Wyłączone są między innymi osoby, które miałyby odnieść korzyść z testamentu, ich małżonkowie oraz bliscy krewni. Jeżeli świadkiem byłaby osoba zainteresowana, postanowienie przyznające jej korzyść byłoby nieważne. Warto pamiętać, że testament własnoręczny daje więcej swobody – nie wymaga świadków ani szczególnych okoliczności, dlatego w normalnych warunkach jest zdecydowanie lepszym wyborem.

Ponadto świadkiem musi być osoba, która rozumie treść oświadczenia woli i jest gotowa do jej spełnienia – tak więc dziecko raczej dobrym świadkiem nie będzie. To samo tyczy się osób obcojęzycznych. Podkreślił to Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2025 roku (II CSKP 627/23), wskazując, że:

Świadkiem testamentu ustnego, w rozumieniu art. 952 §1 k.c., może być osoba, do której spadkodawca kieruje swoje oświadczenie woli, która jest obecna przy składaniu tego oświadczenia, jest świadoma swojej roli świadka testamentu, gotowa do jej spełnienia i rozumie treść oświadczenia spadkodawcy (…). Koniecznym warunkiem przypisania danej osobie roli świadka testamentu ustnego jest, aby osoba taka słyszała nie tylko, że to, co testator oświadczył, jest jego testamentem, lecz żeby usłyszała treść oświadczenia, tj. samą tę wypowiedź, która zawiera rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci. Należy przyjąć, że świadkowie powinni móc zrozumieć treść oświadczenia spadkodawcy, a zatem znać język, w którym zostało ono wyrażone.

Jak udowodnić, że testament ustny istniał?

Największy problem z testamentem ustnym pojawia się po śmierci spadkodawcy. Trzeba bowiem wykazać, że faktycznie doszło do skutecznego złożenia oświadczenia woli, i to w sposób niebudzący wątpliwości – w przeciwnym razie bowiem ostatnia wola spadkodawcy nie może zostać zrealizowana. Warto wiedzieć, że nawet przy testamencie pisemnym brak oryginału nie przekreśla szansy na dziedziczenie – sąd może odtworzyć treść dokumentu na podstawie dowodów.

Prawo przewiduje dwa sposoby potwierdzenia treści testamentu ustnego. Po pierwsze, jeden ze świadków albo osoba trzecia może w ciągu roku od złożenia oświadczenia spisać jego treść, wskazując datę i miejsce oraz podpisując dokument wraz z pozostałymi świadkami. Po drugie, jeżeli takiego pisemnego potwierdzenia nie sporządzono, treść testamentu może zostać stwierdzona przed sądem na podstawie zgodnych zeznań świadków.

Inna możliwość to podpisanie testamentu przez samego spadkodawcę i dwóch świadków. To alternatywna droga (w tej sytuacji jednak można podważać ważność testamentu ze względu na fakt, że spadkodawca mógł go na przykład spisać własnoręcznie). Sądy jednak w pewnych okolicznościach uznają takie testamenty za ważne, co podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 sierpnia 2024 roku (I CSK 1603/23), wskazując, że:

Artykuł 952 §2 k.c. stanowi bowiem, iż pismo stwierdzające treść testamentu ustnego dla jego skuteczności winno być podpisane przez spadkodawcę i dwóch świadków albo wszystkich świadków. Rozłączność tej alternatywy oznacza, że ustawodawca przewiduje dwie niezależne od siebie sytuacje skuteczności dokumentu stwierdzającego treść testamentu ustnego: podpisanie go przez spadkodawcę i dwóch świadków albo podpisanie go przez wszystkich świadków. Ziszczenie się któregokolwiek z tych warunków automatycznie powoduje skuteczność testamentu.

W praktyce to właśnie ten etap rodzi najwięcej sporów. Wystarczy, że świadkowie będą pamiętać wypowiedź nieco inaczej albo że jedna ze stron zakwestionuje ich wiarygodność, by sprawa trafiła do sądu i ciągnęła się latami. Dlatego po śmierci spadkodawcy kluczowe jest prawidłowe przeprowadzenie postępowania spadkowego, w tym otwarcie i ogłoszenie testamentu przed sądem lub notariuszem.

Testament ustny to testament czasowy

Warto wiedzieć, że testament ustny ma charakter tymczasowy. Jeżeli spadkodawca przeżyje sytuację zagrożenia i przez sześć miesięcy od ustania nadzwyczajnych okoliczności będzie miał możliwość sporządzenia zwykłego testamentu, testament ustny traci moc.

Oznacza to, że ta forma jest przewidziana jako rozwiązanie awaryjne, a nie stały sposób rozporządzania majątkiem, nawet jeżeli w konkretnej sytuacji ryzyko śmierci było naprawdę wysokie. To ryzyko jednak musi być stałe i trwale uniemożliwiać rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci w sposób klasyczny. Gdy przeminie – spadkodawca musi ponownie wyrazić swoją ostatnią wolę, tym razem w tradycyjnej formie.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj