Zachowek a spadek – podstawowa różnica
Zacznijmy od wyjaśnienia, czym właściwie jest spadek, a czym zachowek, bo to fundament całego zagadnienia. Spadek to ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, które w chwili jego śmierci przechodzą na spadkobierców. Obejmuje więc zarówno aktywa (nieruchomości, samochody, pieniądze, biżuterię), jak i pasywa, czyli długi. Spadek można odziedziczyć na podstawie testamentu albo – jeśli go nie ma – według zasad dziedziczenia ustawowego.
Zachowek natomiast to zupełnie inna instytucja prawna. To roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny, którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali mniej, niż wynikałoby z przepisów. Kluczowa różnica: zachowek to zawsze świadczenie pieniężne. Uprawniony nie może żądać wydania mu konkretnego mieszkania czy samochodu – może domagać się wyłącznie określonej kwoty.
Zachowek a spadek – komu przysługuje każde z praw
Spadek może otrzymać praktycznie każdy. Przy dziedziczeniu ustawowym są to kolejne grupy rodzinne – najpierw małżonek i dzieci, potem małżonek i rodzice (a w ich miejsce rodzeństwo), następnie dziadkowie i tak dalej. W testamencie spadkodawca może natomiast powołać do dziedziczenia dowolną osobę, instytucję, a nawet gminę czy Skarb Państwa.
Zachowek przysługuje znacznie węższemu kręgowi osób. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego prawo do zachowku mają wyłącznie zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy. I to tylko pod warunkiem, że byliby powołani do spadku z ustawy. Jeśli więc spadkodawca miał dzieci, jego rodzice nie dostaną zachowku – przy dziedziczeniu ustawowym i tak by nie dziedziczyli.
Co ważne, zachowek nie przysługuje rodzeństwu spadkodawcy, nawet jeśli łączyły ich bliskie relacje. Przepisy są w tym zakresie kategoryczne i nie przewidują wyjątków.
Zachowek a spadek – ile wynosi zachowek
Wysokość zachowku zależy od dwóch czynników: statusu uprawnionego oraz wartości tzw. substratu zachowku. Podstawowa zasada jest prosta: zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.
Od tej reguły istnieje jednak istotny wyjątek. Jeśli uprawniony do zachowku jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego. Status małoletniego lub niezdolnego do pracy ocenia się na moment otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy – późniejsze osiągnięcie pełnoletności nie zmniejsza już należnej kwoty.
Przykład obliczenia: spadkodawca pozostawił żonę i dwoje pełnoletnich dzieci, ale w testamencie cały majątek zapisał przyjacielowi. Gdyby nie było testamentu, każda z tych osób dziedziczyłaby po jednej trzeciej. Zachowek dla każdego z nich wynosi więc połowę z jednej trzeciej, czyli jedną szóstą wartości spadku.
Zachowek a spadek – kiedy zachowek przysługuje
Zachowek przysługuje wtedy, gdy uprawniony został pominięty w testamencie lub otrzymał mniej, niż wynikałoby z przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Nie trzeba być całkowicie pozbawionym majątku – wystarczy, że otrzymana wartość (poprzez powołanie do spadku, zapis lub darowiznę) jest niższa niż należny zachowek.
W praktyce zachowek najczęściej dochodzi się w sytuacji, gdy spadkodawca zapisał cały majątek jednej osobie (np. jednemu z dzieci), całkowicie pomijając pozostałych uprawnionych. Może to też dotyczyć sytuacji, gdy spadkodawca za życia rozdysponował większość majątku poprzez darowizny – te również dolicza się do tzw. substratu zachowku przy obliczaniu należnej kwoty.
Zachowek a spadek – kiedy zachowek się nie należy
Istnieje kilka sytuacji, w których mimo spełnienia podstawowych warunków zachowek nie przysługuje. Pierwsza to skuteczne wydziedziczenie – spadkodawca może w testamencie pozbawić prawa do zachowku, ale tylko z trzech ściśle określonych powodów: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenia się umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo osoby mu najbliższej, lub uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych.
Druga sytuacja to uznanie za niegodnego dziedziczenia – może o to wystąpić każdy, kto ma interes prawny, jeśli spadkobierca dopuścił się poważnych czynów przeciwko spadkodawcy. Trzecia to dobrowolne odrzucenie spadku lub wcześniejsze zrzeczenie się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą. Wreszcie, zachowek nie przysługuje, jeśli uprawniony już wcześniej otrzymał od spadkodawcy darowizny lub zapisy o wartości pokrywającej jego udział.
Zachowek a spadek – substrat zachowku i darowizny
Obliczanie zachowku nie ogranicza się do wartości majątku pozostawionego w chwili śmierci. Do tzw. substratu zachowku dolicza się również darowizny uczynione przez spadkodawcę za życia. Nie wszystkie jednak – nie uwzględnia się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych więcej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku.
To ma ogromne znaczenie praktyczne. Jeśli spadkodawca za życia podarował jednemu z dzieci mieszkanie warte 500 000 złotych, a w chwili śmierci pozostawił majątek warty 200 000 złotych, substrat zachowku wynosi 700 000 złotych. Od tej kwoty oblicza się należny zachowek dla pozostałych uprawnionych.
Zachowek a spadek – jak dochodzić zachowku
Zachowek nie wypłaca się automatycznie – uprawniony musi sam podjąć działania. W pierwszej kolejności warto próbować polubownego rozwiązania sprawy, czyli zwrócić się do spadkobierców testamentowych z wezwaniem do zapłaty. Jeśli to nie przyniesie rezultatu, pozostaje droga sądowa – pozew o zapłatę zachowku.
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. To istotny termin, o którym wielu uprawnionych zapomina, tracąc bezpowrotnie możliwość dochodzenia swoich praw.
Zobowiązanymi do zapłaty zachowku są przede wszystkim spadkobiercy testamentowi. W drugiej kolejności odpowiadają osoby, na rzecz których spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne, a w trzeciej – obdarowani, których darowizny doliczono do substratu zachowku.
Zachowek a spadek – najważniejsze różnice w pigułce
Podsumowując różnice między zachowkiem a spadkiem: spadek to cały majątek zmarłego przechodzący na spadkobierców i obejmuje zarówno aktywa, jak i długi, zachowek zaś to roszczenie pieniężne dla pominiętych najbliższych. Spadek można odziedziczyć na podstawie testamentu lub ustawy, natomiast zachowek przysługuje tylko gdy uprawniony został pominięty lub otrzymał za mało. Prawo do spadku ma szeroki krąg osób (w testamencie praktycznie każdy), prawo do zachowku tylko zstępni, małżonek i rodzice. Spadek może obejmować konkretne rzeczy i nieruchomości, zachowek to zawsze kwota pieniężna.
Warto też pamiętać, że wydziedziczenie dziecka nie zawsze chroni przed zachowkiem – w miejsce wydziedziczonego wchodzą jego dzieci, czyli wnuki spadkodawcy, które mogą dochodzić własnego prawa do zachowku.
Zachowek a spadek – podsumowanie
Różnica między zachowkiem a spadkiem sprowadza się do fundamentalnej kwestii: spadek to majątek, który się dziedziczy, zachowek to pieniądze, których można się domagać. Spadkobierca staje się właścicielem konkretnych rzeczy – domu, samochodu, kont bankowych. Uprawniony do zachowku może jedynie żądać wypłaty określonej kwoty od tych, którzy faktycznie odziedziczyli majątek.
Dla osób pominiętych w testamencie zachowek stanowi ważną ochronę prawną. Gwarantuje, że nawet jeśli spadkodawca zdecydował się przekazać cały majątek komuś innemu, najbliżsi członkowie rodziny otrzymają przynajmniej połowę (lub dwie trzecie) tego, co przypadłoby im przy dziedziczeniu ustawowym. To kompromis między swobodą dysponowania własnym majątkiem a ochroną interesów rodziny.
Obserwuj nas w Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover
