Składki na ubezpieczenia społeczne to jeden z najważniejszych obowiązków każdego przedsiębiorcy i pracodawcy. Niestety, w obliczu trudności finansowych wielu płatników decyduje się na opóźnienie lub całkowite zaniechanie wpłat do ZUS. To poważny błąd, którego skutki mogą ciągnąć się latami. Według najnowszych danych łączne zadłużenie płatników wobec ZUS przekracza już 19 miliardów złotych.
Co grozi za niepłacenie ZUS – odsetki i opłata dodatkowa
Pierwszą i najbardziej oczywistą konsekwencją nieterminowego opłacania składek są odsetki za zwłokę. ZUS nalicza je automatycznie od dnia następującego po terminie płatności i nie ma obowiązku informowania o tym płatnika. Obecnie stawka odsetek za zwłokę wynosi tyle samo, co w przypadku zaległości podatkowych.
Co istotne, odsetek nie trzeba płacić tylko wtedy, gdy ich łączna kwota nie przekracza 8,70 zł. Powyżej tej kwoty należy uregulować całość. Warto regularnie sprawdzać stan swojego konta w PUE ZUS, aby uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek. Dowiedz się, jak sprawdzić zaległości w ZUS i wyliczyć odsetki.
Jeśli składki nie są wpłacane przez dłuższy czas, ZUS może naliczyć dodatkową karę w wysokości do 100% zaległości. To sankcja, która może podwoić całkowite zobowiązanie wobec Zakładu. Decyzja o jej nałożeniu zależy od uznania ZUS i okoliczności sprawy, ale sama możliwość jej zastosowania powinna mobilizować do terminowych wpłat.
Utrata prawa do świadczeń – zasiłek chorobowy i macierzyński
Dla wielu przedsiębiorców najbardziej dotkliwą konsekwencją niepłacenia składek jest utrata prawa do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego. Jeśli składka na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe nie zostanie opłacona w terminie, przedsiębiorca automatycznie traci prawo do zasiłku chorobowego, macierzyńskiego, opiekuńczego i rehabilitacyjnego.
Co więcej, od 2018 roku obowiązują przepisy, zgodnie z którymi w przypadku zaległości wpłata jest w pierwszej kolejności zaliczana na najstarsze zobowiązania. Oznacza to, że nawet regularne wpłacanie bieżących składek może nie wystarczyć – jeśli istnieją wcześniejsze zaległości, wpłata najpierw pokryje je, a bieżące ubezpieczenie pozostanie nieopłacone. To może skutkować utratą ciągłości ubezpieczenia chorobowego.
Przedsiębiorca, który straci prawo do świadczeń, musi ponownie przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i odczekać okres wyczekiwania (90 dni), zanim znów będzie mógł korzystać z zasiłków. W praktyce oznacza to, że nagła choroba lub ciąża w tym okresie nie będą objęte żadną ochroną finansową.
Egzekucja administracyjna za zaległości w ZUS
ZUS dysponuje własnymi komornikami skarbowymi i może prowadzić egzekucję administracyjną bez konieczności uzyskiwania wyroku sądowego. To fundamentalna różnica w porównaniu z długami cywilnymi – Zakład nie musi czekać na rozstrzygnięcie sądu, aby przystąpić do ściągania należności.
W ramach egzekucji ZUS może zająć wynagrodzenie za pracę (pracodawca jest zobowiązany do dokonywania potrąceń), środki na rachunku bankowym (zajęcie następuje elektronicznie, często bez uprzedzenia), ruchomości należące do dłużnika oraz nieruchomości poprzez wpis hipoteki przymusowej.
Zajęcie rachunku bankowego odbywa się błyskawicznie – bank otrzymuje elektroniczne zawiadomienie i natychmiast blokuje środki. Dla przedsiębiorcy może to oznaczać paraliż działalności, brak możliwości wypłaty wynagrodzeń pracownikom czy opłacenia kontrahentów. Więcej o uprawnieniach organów egzekucyjnych przeczytasz w artykule o tym, co może zająć komornik sądowy.
Hipoteka przymusowa i wpis do rejestru dłużników
Przy wyższych zaległościach ZUS może ustanowić hipotekę przymusową na nieruchomości należącej do dłużnika. Wpis taki skutecznie uniemożliwia sprzedaż nieruchomości bez spłaty długu, a także blokuje możliwość zaciągnięcia kredytu hipotecznego.
Dodatkową konsekwencją jest utrata możliwości uzyskania zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek. Dokument ten jest wymagany w wielu sytuacjach – przy ubieganiu się o kredyt, starcie w przetargach publicznych czy uzyskiwaniu dotacji unijnych. Brak takiego zaświadczenia automatycznie wyklucza przedsiębiorcę z udziału w zamówieniach publicznych.
Odpowiedzialność karna za niepłacenie składek ZUS
W skrajnych przypadkach niepłacenie składek może skutkować odpowiedzialnością karną. Dotyczy to przede wszystkim pracodawców, którzy nie odprowadzają składek za pracowników. Zgodnie z art. 218 § 1a Kodeksu karnego, kto wykonując czynności w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Nawet jeśli zachowanie nie ma charakteru uporczywego, pracodawca może ponieść odpowiedzialność za wykroczenie. Dodatkowo NFZ ma prawo domagać się zwrotu kosztów świadczeń zdrowotnych, z których skorzystali pracownicy w okresie, gdy składki nie były odprowadzane. Szczegóły dotyczące odpowiedzialności znajdziesz w artykule o konsekwencjach nieopłacenia składki zdrowotnej.
Przedawnienie składek ZUS – czy można przeczekać?
Wielu dłużników liczy na przedawnienie zobowiązań wobec ZUS. Rzeczywiście, składki przedawniają się po 5 latach od daty ich wymagalności (dla składek sprzed 2012 roku termin ten wynosi 10 lat). Jednak w praktyce ZUS skutecznie pilnuje terminów i podejmuje działania przerywające bieg przedawnienia.
Każde wszczęcie postępowania egzekucyjnego przerywa bieg przedawnienia, który zaczyna biec od nowa. Podobnie działa zawarcie układu ratalnego czy uznanie długu. W rezultacie przeczekanie zobowiązań wobec ZUS jest znacznie trudniejsze niż w przypadku długów cywilnych. Więcej o terminach przedawnienia przeczytasz w artykule o przedawnieniu roszczeń.
Wpływ zaległości na przyszłą emeryturę
Nieopłacanie składek ma również długofalowe konsekwencje dla przyszłej emerytury. Składki emerytalne i rentowe są podstawą do wyliczenia wysokości świadczenia – im niższe wpłaty, tym niższa emerytura. Okresy nieopłacania składek mogą skutkować przerwami w ubezpieczeniu, które negatywnie wpłyną na staż pracy i wysokość świadczenia.
Co więcej, w przypadku całkowitego braku wymaganego stażu ubezpieczeniowego (obecnie 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn) emeryt może nie nabyć prawa do minimalnej emerytury gwarantowanej przez państwo. Otrzyma wówczas jedynie świadczenie wyliczone na podstawie zgromadzonych składek, które może być znacznie niższe od minimum.
Jak wyjść z długów wobec ZUS
ZUS oferuje kilka możliwości dla płatników, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji finansowej. Można wnioskować o rozłożenie zaległości na raty – po zawarciu umowy ZUS nie nalicza dalszych odsetek za zwłokę, choć pobiera opłatę prolongacyjną w wysokości 50% stawki odsetek. Możliwe jest również odroczenie terminu płatności bieżących składek.
W wyjątkowych przypadkach ZUS może nawet umorzyć zaległości wraz z odsetkami. Wymaga to jednak wykazania, że płatnik znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej lub materialnej, a egzekucja byłaby całkowicie bezskuteczna. Decyzja o umorzeniu ma charakter uznaniowy.
Najważniejsza rada: nie ignoruj problemu. Kontakt z ZUS i próba ustalenia harmonogramu spłat jest zawsze lepszym rozwiązaniem niż unikanie tematu. Zakład preferuje odzyskanie należności w ratach niż kosztowną i często bezskuteczną egzekucję. Warto również wiedzieć, jak bronić się przed niezasadną egzekucją, gdyby doszło do pomyłki w naliczeniu zobowiązań.
Obserwuj nas w Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover
