Nie każdy bliski dostanie zachowek. Oto sytuacje, w których prawo wyklucza najbliższych

Czym jest zachowek i dlaczego w ogóle istnieje

Zachowek to roszczenie pieniężne, nie prawo do konkretnej rzeczy ze spadku. Uprawniony nie może więc domagać się np. wydania mu mieszkania czy samochodu – może jedynie żądać zapłaty określonej kwoty. Instytucja ta wynika z art. 991–1011 Kodeksu cywilnego i opiera się na prostym założeniu: nawet jeśli spadkodawca ma prawo rozporządzić swoim majątkiem w testamencie dowolnie, to jego najbliżsi nie powinni zostać całkowicie pominięci.

Warto przy tym pamiętać, że zachowek aktualizuje się nie tylko wtedy, gdy ktoś został pominięty w testamencie. Roszczenie może przysługiwać także w sytuacji, gdy zachowek przysługuje nawet wtedy, gdy zmarły podarował majątek za życia, a w chwili śmierci spadek był w zasadzie pusty. W takim wypadku darowizny dolicza się do tzw. substratu zachowku, co oznacza, że obdarowani mogą być zobowiązani do zapłaty.

Kto może żądać zachowku po śmierci rodzica

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego do zachowku uprawnione są trzy grupy osób:

Jest tu jednak istotne zastrzeżenie: zachowek przysługuje im tylko wtedy, gdy w danej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Ma to szczególne znaczenie w przypadku rodziców zmarłego – ci dziedziczą ustawowo dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie miał zstępnych. Jeśli więc zmarły rodzic miał dzieci, to dziadkowie (jego rodzice) nie mają prawa do zachowku.

W praktyce po śmierci rodzica zachowku najczęściej żądają jego dzieci i małżonek. Gdy np. ojciec w testamencie zapisał całe mieszkanie jednej córce, druga córka i żona spadkodawcy mogą domagać się zapłaty zachowku.

Warto też wiedzieć, że jeśli dziecko spadkodawcy nie żyje (lub zostało skutecznie wydziedziczone albo uznane za niegodne dziedziczenia), w jego miejsce wchodzą jego zstępni – a więc wnuki spadkodawcy. To ich własne prawo do zachowku, a nie odziedziczone po rodzicu. Więcej na ten temat piszemy w artykule o zachowku dla zstępnych wydziedziczonego.

Ile wynosi zachowek po rodzicu

Wysokość zachowku zależy od dwóch czynników: statusu uprawnionego oraz wartości jego ustawowego udziału spadkowego.

Zasada jest taka, że zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli jednak uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy, zachowek rośnie do dwóch trzecich tego udziału.

Nie wchodząc w szczegółowe obliczenia – bo te w praktyce bywają skomplikowane i często wymagają pomocy prawnika lub biegłego – warto wiedzieć, że podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku. To czysta wartość spadku (aktywa minus długi, z wyłączeniem zapisów zwykłych i poleceń) powiększona o wartość darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę. Przy czym wartość majątku ustala się na dzień otwarcia spadku (śmierci), ale wycena następuje według cen z chwili orzekania przez sąd.

Jak wygląda zachowek po zmianach z 2023 roku

Nowelizacja Kodeksu cywilnego, która weszła w życie 22 maja 2023 r. (przy okazji ustawy o fundacji rodzinnej), wprowadziła kilka istotnych zmian, które w 2026 roku mają bezpośredni wpływ na sprawy o zachowek.

Po pierwsze, dodany art. 997¹ KC daje sądowi możliwość odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty (co do zasady na okres do 5 lat, wyjątkowo do 10 lat), a nawet obniżenia jego wysokości, jeśli zapłata pełnej kwoty byłaby nadmiernie uciążliwa dla zobowiązanego. To ogromna zmiana, szczególnie w sytuacjach, gdy spadkobierca odziedziczył np. mieszkanie, w którym sam mieszka, i musiałby je sprzedać, by wypłacić zachowek.

Po drugie, nowelizacja jednoznacznie uregulowała możliwość zrzeczenia się samego prawa do zachowku za życia spadkodawcy (art. 1048 § 2 KC). Wcześniej Kodeks cywilny przewidywał wprost jedynie zrzeczenie się dziedziczenia – teraz uprawniony może notarialnie zrzec się zachowku, zachowując jednocześnie prawo do prawo do dziedziczenia po rodzicach.

Kto nie dostanie zachowku – wydziedziczenie i inne wyłączenia

Prawo do zachowku nie jest bezwarunkowe. Istnieje kilka sytuacji, w których uprawniony go nie otrzyma.

Najdalej idącym środkiem jest wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku dokonane w testamencie. Spadkodawca może to zrobić, ale tylko z trzech przyczyn wskazanych w art. 1008 KC: uporczywego postępowania wbrew zasadom współżycia społecznego, dopuszczenia się umyślnego przestępstwa wobec spadkodawcy lub osoby mu najbliższej albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Co ważne, jak wydziedziczyć dziecko w testamencie – to jedyny sposób, by pozbawić je zachowku. Samo pominięcie kogoś w testamencie to nie to samo co wydziedziczenie.

Zachowku nie otrzyma również osoba uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia, osoba, która odrzuciła spadek, ani ta, która skutecznie zrzekła się prawa do zachowku za życia spadkodawcy.

Warto pamiętać, że były małżonek po rozwodzie nie ma prawa do zachowku – zachowek po byłej żonie lub mężu to temat, który nie istnieje – rozwód definitywnie kończy uprawnienia spadkowe.

Zachowek po śmierci rodzica a przedawnienie

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Przedawnia się ono po upływie 5 lat. Termin ten biegnie:

Po upływie tego terminu zobowiązany może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia i odmówić zapłaty. Szczegółowo temat ten omawiamy w osobnym artykule o przedawnieniu roszczenia o zachowek.

Do jakiego sądu ze sprawą o zachowek

Od 1 lipca 2023 r. obowiązuje zmieniony próg właściwości sądów w sprawach o zapłatę. Roszczenie o zachowek do kwoty 100 tys. zł rozpatruje sąd rejonowy, a powyżej tej kwoty – sąd okręgowy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Szczegóły w artykule o tym, jaki sąd jest właściwy w sprawie o zachowek.

Podsumowanie

Zachowek po śmierci rodzica to jedno z najczęstszych zagadnień prawa spadkowego, z którym mierzą się polskie rodziny. Warto pamiętać o kluczowych zasadach: zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, wynosi co do zasady połowę udziału ustawowego (lub dwie trzecie dla małoletnich i trwale niezdolnych do pracy), a roszczenie przedawnia się po 5 latach. Po zmianach z 2023 roku sąd ma przy tym więcej narzędzi, by elastycznie podejść do kwestii zapłaty – może ją odroczyć, rozłożyć na raty, a nawet obniżyć.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj