- Bezprawnik -
- Praca -
- Szef może zastosować wobec pracowników odpowiedzialność zbiorową. W dwóch przypadkach
Szef może zastosować wobec pracowników odpowiedzialność zbiorową. W dwóch przypadkach
Odpowiedzialność materialna pracowników obejmuje także dwa przypadki, kiedy „winowajców" jest wielu. W jednym z nich odpowiedzialność zbiorowa jest dopuszczalna, a w drugim może być – o ile pracownicy zawrą dodatkową umowę ze swoim pracodawcą.
Pracownik może odpowiadać za szkody wyrządzone przez kolegów tylko w określonych wypadkach
Odpowiedzialność zbiorowa zazwyczaj kojarzy się z czymś jednoznacznie negatywnym, a czasem nawet z praktykami totalitarnymi, których była niemalże znakiem rozpoznawczym. Trudno się dziwić. Zakłada ona w końcu ukaranie grupy potencjalnie niewinnych osób za przewiny jednego z jej członków. Równocześnie trudno odmówić jej pewnej skuteczności w dyscyplinowaniu. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których nie da się wykryć faktycznego sprawcy.
Tak się składa, że w obowiązujących przepisach prawa pracy istnieją dwa przypadki, w których pracodawca może zastosować taką formę odpowiedzialności. Obydwa dotyczą szeroko rozumianej problematyki odpowiedzialności materialnej pracowników.
Odpowiedzialność zbiorowa za szkodę w art. 118 kodeksu pracy
Pierwszy z nich to odpowiedzialność za szkody wyrządzone pracodawcy. Z odpowiedzialnością zbiorową będziemy mieli do czynienia w przypadkach wskazanych w art. 118 kodeksu pracy:
W razie wyrządzenia szkody przez kilku pracowników każdy z nich ponosi odpowiedzialność za część szkody stosownie do przyczynienia się do niej i stopnia winy. Jeżeli nie jest możliwe ustalenie stopnia winy i przyczynienia się poszczególnych pracowników do powstania szkody, odpowiadają oni w częściach równych.
Odpowiedzialność zbiorowa może się opłacić pracodawcy wtedy, gdy chodzi o wyrządzenie mu szkody przez pracowników
Wielokrotnie poruszaliśmy na Bezprawniku kwestię szkód wyrządzonych przez pracownika. Warto w tym momencie przypomnieć o trzech istotnych ograniczeniach tej odpowiedzialności. Pracodawca musi udowodnić, że rzeczywiście doszło do szkody. Wymóg ten dotyczy również jej wysokości. Co więcej, pracownik nie odpowiada za szkodę w zakresie, w którym przyczynił się do niej pracodawca. Siłą rzeczy nie będzie też odpowiadał za ryzyko biznesowe swojego szefa, jeśli działał w granicach dopuszczalnego ryzyka.
Limit trzech pensji liczy się osobno dla każdego winnego
Trzecim i najważniejszym ograniczeniem jest wysokość szkody. Pracodawca może od swojego pracownika domagać się zwrotu pieniędzy z tego tytułu jedynie do wysokości trzykrotnej miesięcznej pensji danej osoby.
Odpowiedzialność zbiorowa na podstawie art. 118 dotyczy przypadków, w których winnych powstania szkody jest kilku. Paradoksalnie możemy mieć do czynienia z sytuacją korzystną dla pracodawcy. W końcu limit maksymalnej wysokości odszkodowania ma charakter indywidualny. Innymi słowy: tę trzymiesięczną pensję będzie mógł ściągnąć ze wszystkich winnych pracowników.
Współodpowiedzialność pracowników, którym powierzono jakieś mienie, wymaga zawarcia dodatkowej umowy
Przy wyrządzeniu pracodawcy szkody odpowiedzialność zbiorowa została wprost ujęta w treści kodeksu pracy. Tym samym można ją zastosować zawsze. Odmiennie kształtuje się odpowiedzialność pracownika za powierzone mienie. Co to takiego? Odpowiedź na to pytanie znajdziemy w art. 124:
§ 1. Pracownik, któremu powierzono z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się:
§ 2. Pracownik odpowiada w pełnej wysokości również za szkodę w mieniu innym niż wymienione w § 1, powierzonym mu z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się.
§ 3. Od odpowiedzialności określonej w § 1 i 2 pracownik może się uwolnić, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia.
Umowa o współodpowiedzialności materialnej tylko na piśmie
Interesuje nas w szczególności art. 125, który również umożliwia zastosowanie odpowiedzialności zbiorowej. Tym razem jednak robi to w nieco odmienny sposób:
§ 1. Na zasadach określonych w art. 124 pracownicy mogą przyjąć wspólną odpowiedzialność materialną za mienie powierzone im łącznie z obowiązkiem wyliczenia się. Podstawą łącznego powierzenia mienia jest umowa o współodpowiedzialności materialnej, zawarta przez pracowników z pracodawcą na piśmie pod rygorem nieważności.
§ 2. Pracownicy ponoszący wspólną odpowiedzialność materialną odpowiadają w częściach określonych w umowie. Jednakże w razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana przez niektórych pracowników, za całość szkody lub za stosowną jej część odpowiadają tylko sprawcy szkody.
Obowiązuje ścisły limit liczby współodpowiedzialnych
Odpowiedzialność zbiorowa pracowników za powierzone im mienie jest dopuszczalna wyłącznie wtedy, kiedy oni sami zgodzą się ją na siebie przyjąć. Dodatkowo muszą to zrobić w formie przewidzianej przez zacytowany wyżej przepis – osobnej pisemnej umowy o współodpowiedzialności materialnej. Niezachowanie rygoru pisemności oznacza, że taka ustna „umowa" jest nieważna i nie obowiązuje pracowników.
Szczegółowe zasady określa rozporządzenie w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie. Zawiera ono kilka dodatkowych ograniczeń.
Przede wszystkim liczba pracowników objętych taką umową jest ściśle limitowana i zależy od liczby zmian. Przy jednej zmianie może ona objąć 8 osób, przy dwóch zmianach – 12, a przy pracy na trzy zmiany – 16.
Jeżeli pracodawca wie, kto jest sprawcą szkody, to nie może pociągnąć do odpowiedzialności pracowników, którzy nie zawinili
Obecność innych osób w miejscu powierzenia mienia wymaga pisemnej zgody pracowników-sygnatariuszy. Ewentualna zmiana składu współodpowiedzialnych wiąże się z koniecznością zawarcia nowej umowy. Dokument musi także zawierać zasady i zakres braku odpowiedzialności pracowników w okresie, gdy są oni nieobecni w pracy.
Kluczowymi przepisami rozporządzenia wydają się § 6 i § 7:
§ 6. Pracownicy ponoszący wspólną odpowiedzialność materialną odpowiadają w częściach określonych w umowie. Jednakże w razie stwierdzenia, że niedobór w całości lub w części został spowodowany przez niektórych pracowników, za całość niedoboru lub określoną jego część odpowiadają tylko sprawcy szkody, co nie wyłącza ich odpowiedzialności za resztę niedoboru wraz z pozostałymi pracownikami na zasadach odpowiedzialności wspólnej.
§ 7. Wspólna odpowiedzialność materialna nie wyklucza odpowiedzialności indywidualnej za inne mienie powierzone danej osobie.
Pierwszy z zacytowanych przepisów wprowadza ważną zasadę: jeśli wiemy, kto odpowiada za niedobór, to odpowiedzialność mogą ponosić wyłącznie sprawcy szkody. W praktyce najczęściej chodzi o manko w sklepie. Drugi przepis podpowiada zaś, że jeden pracownik może być związany kilkoma umowami o współodpowiedzialności.
Taką umowę pracownik może wypowiedzieć w każdym momencie. Jej okres wypowiedzenia wynosi 14 dni. Należy w tym terminie przeprowadzić inwentaryzację. Czym innym pozostaje sama umowa o pracę – przy stanowiskach związanych z odpowiedzialnością materialną dopuszczalna jest zmiana okresów wypowiedzenia.
