1. Bezprawnik -
  2. Praca -
  3. Mniej słońca, więcej L4. Fińscy naukowcy sprawdzili, co ciemność robi z pracownikami

Mniej słońca, więcej L4. Fińscy naukowcy sprawdzili, co ciemność robi z pracownikami

Jesień i zima to nie tylko krótsze dni, gorsza pogoda i konieczność częstszego włączania światła w mieszkaniach. Często to również okres, w którym nasze organizmy muszą zmierzyć się z ograniczoną ekspozycją na naturalne światło. Może to mieć wpływ na nasz sen, nastrój, koncentrację i zdrowie psychiczne. Nie jest to wyłącznie kwestia samopoczucia. Badania naukowe wskazują, że ilość promieniowania słonecznego może mieć związek z liczbą zwolnień lekarskich wystawianych z powodu zaburzeń psychicznych.

Piotr Janus16.11.2026 13:08
Praca

Co szczególnie interesujące, zależność tę zbadano na podstawie rzeczywistych danych o nieobecnościach pracowników, a nie tylko ankiet dotyczących nastroju. Wyniki powinny zainteresować również Polskę, gdzie liczba dni absencji związanej ze zdrowiem psychicznym sukcesywnie rośnie.

Mniej słońca, więcej zwolnień lekarskich. Co wykazało fińskie badanie

W styczniu 2026 r. w czasopiśmie naukowym „Environment International” opublikowano badanie fińskich naukowców, w tym Marianny Virtanen, Christiana Hakulinena i profesora Timo Partonena. Badacze połączyli krajowe rejestry zwolnień lekarskich z danymi meteorologicznymi z lat 2006–2017. Analizą objęto 22 regiony kontynentalnej Finlandii i pięć większych obszarów. Wyniki pokazały, że przy niższym poziomie promieniowania słonecznego liczba zwolnień z powodu zaburzeń psychicznych była większa. Zależność była bardziej stabilna niż w przypadku niskich temperatur. Co ważne, wpływ ograniczonego nasłonecznienia mógł ujawniać się z opóźnieniem do około dwóch tygodni.

Autorzy opisywanego badania wskazali, że przy promieniowaniu poniżej 8–9 tys. kJ/mkw. absencja była większa, a przy wartościach przekraczających 10–12 tys. kJ/mkw. zdecydowanie niższa. Nie oznacza to, że brak słońca samodzielnie wywołuje depresję. Badanie wykazało zależność statystyczną, a nie prosty związek przyczynowo-skutkowy.

Potwierdzeniem sezonowego charakteru problemu jest wcześniejsza analiza obejmująca aż 636 543 przypadki nieobecności w pracy z powodu zaburzeń psychicznych w Finlandii. Najwięcej zwolnień związanych z depresją, zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami snu przypadało na październik i listopad. Najmniej przypadków depresji odnotowywano w lipcu.

Polska wchodzi w najciemniejszą część roku

W Polsce problem niedoboru światła szczególnie wyraźnie pojawia się w listopadzie i grudniu. Według statystyk to właśnie grudzień jest miesiącem o najmniejszej liczbie godzin słonecznych. Analiza danych meteorologicznych z 31 polskich stacji, obejmująca lata 1971–2018, wykazała średnio zaledwie 39,7 godziny rzeczywistego nasłonecznienia w grudniu. Dla porównania w lipcu było to 230,1 godziny.

Do tego dochodzi długość dnia. W okolicach przesilenia zimowego, przypadającego 21 grudnia, dzień w Polsce trwa zaledwie około siedmiu–ośmiu godzin, zależnie od regionu. Po zmianie czasu na zimowy w grudniu słońce zachodzi w całym kraju jeszcze przed godziną 16. W praktyce osoby pracujące w standardowych godzinach biurowych mogą wychodzić z domu i wracać do niego po zmroku.

Nie chodzi więc wyłącznie o pogodę. Nawet jeśli niebo nie jest całkowicie zachmurzone, ilość dostępnego światła dziennego jest w tym okresie zdecydowanie mniejsza niż latem. Tymczasem skala problemów ze zdrowiem psychicznym w Polsce jest coraz większa z roku na rok. Według najnowszego raportu ZUS w 2025 r. z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania wystawiono 1,8 mln zaświadczeń lekarskich, obejmujących łącznie 34,1 mln dni absencji. Rok wcześniej było to 30,3 mln dni. Wzrost wyniósł 12,4 proc. Warto przy tym pamiętać, że takie L4 to nie tylko zwolnienie od psychiatry – wystawić je może również np. lekarz rodzinny.

Najczęstszymi przyczynami zwolnień były reakcje na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne, zaburzenia lękowe oraz epizody depresyjne. Nie można przypisać tego wzrostu jedynie niedoborowi światła, ale warto byłoby, aby zespół polskich badaczy pochylił się nad tym zagadnieniem i sprawdził, czy sezonowość i warunki pogodowe nie są jednym z niedocenianych czynników.

Skandynawia leczy światłem. Finlandia zaleca rozpoczęcie fototerapii już w październiku

Kraje skandynawskie z racji swoich uwarunkowań geograficznych od dawna mierzą się z problemem niedoboru światła. Dlatego obok tradycyjnego leczenia depresji wykorzystuje się tam fototerapię, czyli terapię jasnym światłem.

W Finlandii profesor Timo Partonen z Fińskiego Instytutu Zdrowia i Opieki Społecznej (THL) zaleca osobom podatnym na sezonowe pogorszenie samopoczucia rozpoczęcie korzystania z lamp już w październiku. W rozmowie opublikowanej przez fińskiego nadawcę publicznego Yle w październiku 2026 r. zwracał uwagę, że objawy sezonowe nasilają się często w listopadzie, a u wielu osób ustępują dopiero w lutym. Według Partonena regularna ekspozycja na jasne światło rano może poprawić nastrój, ograniczyć zmęczenie, poprawić jakość snu i zwiększyć aktywność fizyczną. Pierwsze efekty mogą pojawić się już w ciągu tygodnia.

Jak wygląda taka terapia? Najczęściej stosuje się specjalne lampy o natężeniu 10 tys. luksów. Zalecany schemat to około 30 minut rano, między godziną 6 a 10, przynajmniej pięć dni w tygodniu. Urządzenia powinny filtrować promieniowanie UV. Nie należy patrzeć bezpośrednio w źródło światła. W Szwecji rozwijano również specjalne pomieszczenia terapeutyczne, tzw. light rooms. Pacjenci przebywają w nich w otoczeniu bardzo jasnego, rozproszonego światła. W jednym z badań przeprowadzonych na 50 osobach z depresją sezonową lub jej łagodniejszą postacią po trzech tygodniach terapii poprawę o co najmniej 50 proc. odnotowano u 54 proc. uczestników grupy korzystającej z pomieszczenia terapeutycznego. W grupie oczekującej na leczenie takiej poprawy nie stwierdzono. Trzeba jednak pamiętać, że była to niewielka próba badawcza.

W Norwegii również wykorzystuje się lampy terapeutyczne, zwykle w połączeniu z innymi metodami leczenia. Światłoterapia nie jest tam traktowana jako uniwersalny sposób na wszystkie problemy psychiczne, lecz jako jedna z możliwości pomocy osobom cierpiącym na depresję sezonową.

Zwolnienia z powodów psychicznych to problem nie tylko zdrowotny, ale również gospodarczy

Rosnąca liczba zwolnień z powodów psychicznych oznacza konkretne koszty dla pracodawców, systemu ubezpieczeń społecznych i całej gospodarki. Nieobecności pracowników utrudniają organizację pracy, wymuszają zastępstwa i zwiększają obciążenie pozostałych zatrudnionych. Jest jednak jeszcze jeden problem: prezenteizm, czyli sytuacja, w której pracownik przychodzi do pracy, ale z powodu złego stanu psychicznego, zmęczenia czy problemów ze snem nie jest w stanie pracować z pełną wydajnością. Skalę ekonomicznych konsekwencji przedstawiono w raporcie OECD „The Economic Case for Preventing Mental Ill Health” z 2026 r. Eksperci organizacji szacują, że problemy ze zdrowiem psychicznym mogą obniżać PKB państw Unii Europejskiej średnio o 1,7 proc. rocznie w latach 2025–2050. W przeliczeniu na całą Unię oznacza to około 313 mld euro utraconej produkcji gospodarczej rocznie. Oczywiście to ogólne prognozy dla całej UE, a nie osobne wyliczenie dla Polski.

Polska ma więc powody, by potraktować problem poważnie. Ponad 34 mln dni absencji chorobowej związanej z zaburzeniami psychicznymi to już nie tylko kwestia indywidualnych problemów zdrowotnych. To również rosnące wyzwanie dla rynku pracy i konkurencyjności gospodarki. Skandynawowie nie czekają biernie na wiosnę. Próbują ograniczać skutki niedoboru światła, zanim sezonowe pogorszenie samopoczucia przerodzi się w poważniejszy problem. Polska również mogłaby wykorzystać te doświadczenia. Być może warto zacząć od pilotażowych programów fototerapii, lepszej profilaktyki w zakładach pracy (np. wsparcia psychologicznego w firmie) i większej świadomości znaczenia światła dziennego dla naszego sprawnego funkcjonowania. Zdrowie pracowników, także psychiczne, przekłada się na wydajność całej gospodarki, zatem inwestowanie w profilaktykę nie powinno być traktowane tylko jako wydatek na zdrowie, ale również jako ekonomicznie uzasadnione działanie.

Obserwuj nas w Google Discover
Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover