ZUS milczy, a na koncie czekają tysiące złotych. Państwo powinno wziąć za to odpowiedzialność

Co stanowią przepisy prawa?

Podstawą działania OFE jest ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Zgodnie z jej przepisami środki zgromadzone w OFE nie przepadają po śmierci członka funduszu. Jeśli zmarły wskazał osobę uposażoną, fundusz dokonuje wypłaty bez konieczności przeprowadzania postępowania spadkowego. Jeśli takiego wskazania nie było, środki wchodzą do masy spadkowej i podlegają dziedziczeniu na zasadach ogólnych.

Równolegle część składki emerytalnej jest ewidencjonowana na subkoncie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Po zmianach z 2014 r. to właśnie tam trafia znaczna część środków, które wcześniej zasilały OFE. Co istotne, środki na subkoncie również podlegają podziałowi po śmierci ubezpieczonego. Dziedziczenie składek ZUS jest zatem możliwe, ale tylko z subkonta – środki z I filaru nie podlegają wypłacie.

Problem nie w prawie, lecz w praktyce

Na papierze sprawa wydaje się oczywista. Miliony Polaków przez lata odkładały część składek w OFE i po ich śmierci powinna nastąpić wypłata spadkobiercom. Problem pojawia się w praktyce. Zarówno OFE, jak i ZUS nie mają obowiązku aktywnego poszukiwania i informowania potencjalnych spadkobierców o przysługujących im środkach. Wypłata następuje wyłącznie na wniosek uprawnionych.

Oznacza to, że jeśli rodzina nie wie o istnieniu konta w OFE czy subkonta w ZUS albo nie orientuje się w obowiązujących przepisach, pieniądze pozostają zapisane w systemie, ale nie trafiają do uprawnionych osób. Formalnie nie są "zatrzymywane" przez państwo, jednak w praktyce pozostają niewypłacone do czasu zgłoszenia roszczenia. Pieniądze z OFE nie znikają, ale wcale nie muszą trafić do spadkobierców – wszystko zależy od tego, czy ktoś złoży wniosek.

Pytaniem otwartym pozostaje, czy taka była intencja ustawodawcy, czy też jest to sposób na "dofinansowanie" ZUS w przypadku osób, które nigdy nie zgłoszą się po swoje pieniądze.

ZUS tłumaczy, że działa wyłącznie na podstawie przepisów prawa i nie może samodzielnie ustalać kręgu spadkobierców bez prawomocnego postanowienia sądu lub aktu poświadczenia dziedziczenia. Instytucja nie ma ustawowego obowiązku automatycznego informowania rodzin o stanie subkonta po zgonie ubezpieczonego. Warto jednak zauważyć, że w innych przypadkach organy często szukają następców prawnych, aby dochodzić roszczeń po zadłużonym spadkodawcy.

Skala zjawiska: pieniądze czekają, ludzie nie wiedzą

Eksperci i media zwracają uwagę, że na subkontach w ZUS i w OFE mogą czekać setki miliardów złotych, które formalnie należą się prawowitym spadkobiercom. Wiele z tych środków może pozostać "zapomnianych", jeśli nikt nie zgłosi się po ich odbiór. ZUS – w odróżnieniu od NBP w przypadku OFE – nie publikuje regularnie zbiorczej kwoty obejmującej stan wszystkich subkont łącznie. Szacunki sprzed lat wskazywały, że na takich kontach może znajdować się ok. 538 mld zł. Obecnie, jak wskazują eksperci, uwzględniając waloryzację z czerwca 2025 r., kwota ta może przekraczać 700 mld zł.

W ostatnich latach, w świetle dostępnych danych, wypłaty z tych kont oscylowały wokół 796 mln zł. Według informacji ZUS średnia kwota na jednym subkoncie zmarłego (przy wypłacie) wynosi obecnie ok. 29 tys. zł, a w przypadku osób dobrze zarabiających i długo odkładających w OFE kwoty te potrafią sięgać nawet 100 000 zł. Bez aktywnego działania ze strony spadkobierców środki te pozostają jednak «uśpione» w systemie i zapewne w licznych przypadkach już w nim pozostaną na stałe.

Jak odzyskać pieniądze z ZUS?

Najskuteczniej jest złożyć wniosek bezpośrednio w ZUS – to on dysponuje pełną informacją o subkoncie. Nawet jeśli środki nadal znajdują się w OFE, po złożeniu wniosku ZUS ma obowiązek zawiadomić fundusz o podziale środków.

Wniosek składa się na formularzu USS wraz z najczęściej wymaganymi dokumentami, tj.: aktem zgonu (odpis skrócony), dowodem osobistym (do wglądu) oraz dokumentem potwierdzającym prawo do dziedziczenia. Jeśli wnioskodawca jest małżonkiem osoby zmarłej – wystarczy akt małżeństwa. Jeśli jest spadkobiercą – potrzebne będzie prawomocne postanowienie sądu o nabyciu spadku lub notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Uwaga: po rozwodzie pieniądze z OFE mogą trafić do byłej żony, jeśli nie zmieniono dyspozycji.

ZUS ma na rozpatrzenie sprawy 3 miesiące, choć w praktyce może to trwać dłużej. Przed przelaniem pieniędzy na konto ZUS automatycznie pobierze 19-procentowy zryczałtowany podatek dochodowy, ponieważ wypłata z subkonta ZUS i OFE jest traktowana przez prawo podatkowe jako zwrot środków, od których nie odprowadzono podatku przy wpłacie.

Pytanie o zaufanie wobec instytucji państwa

System emerytalny opiera się na zaufaniu. Obywatele przez lata odprowadzają składki, zakładając, że zgromadzone środki będą bezpieczne i w razie potrzeby trafią do ich rodzin. Obecne przepisy gwarantują dziedziczenie, ale nie gwarantują aktywnego informowania.

Czy to wystarczy w państwie, które co jakiś czas nakłania obywateli do zadbania o swoje finanse na jesień życia? A może potrzebna jest nowelizacja przepisów, która wprowadzi obowiązek automatycznego powiadamiania spadkobierców o istnieniu środków w OFE i na subkoncie ZUS?

Bo dziś pieniądze formalnie nie przepadają. Mogą jednak przez lata pozostawać w systemie – w ciszy, o której rodziny często nie mają pojęcia. A z ZUS można odzyskać nawet kilkadziesiąt tysięcy złotych – warto sprawdzić subkonto zmarłego.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj