73 proc. chorych Polaków szuka pieniędzy u lichwiarzy. Legalny rynek ich odrzuca

Skala problemu jest już teraz niepokojąca. Według raportu WEI szara strefa w sektorze pożyczkowym odpowiada za ok. 15 proc. całego rynku, co w wartościach bezwzględnych oznacza obrót rzędu 5,1 mld zł rocznie. Mówiąc prościej: statystycznie co szósta transakcja pożyczkowa w Polsce odbywa się poza jakąkolwiek kontrolą regulacyjną. A to dane sprzed wejścia w życie nowych, bardziej restrykcyjnych przepisów.

Cztery na pięć wniosków odrzucone – i co dalej?

Jednym z najbardziej wymownych wskaźników jest odsetek odmów. Już teraz niemal 80 proc. wniosków o pożyczkę pozabankową kończy się decyzją negatywną – wynika z danych WEI. To oznacza, że zdecydowana większość osób szukających szybkiego finansowania spotyka się z zamkniętymi drzwiami. W przypadku sektora bankowego bariery są jeszcze wyższe: wymogi dotyczące zdolności kredytowej, stabilnego zatrudnienia i czystej historii w BIK skutecznie odcinają od kredytu osoby o niższych dochodach lub zatrudnione na umowach cywilnoprawnych.

Warto w tym kontekście pamiętać, jak poważne mogą być konsekwencje niespłacania kredytu – od wpisów w rejestrach dłużników po egzekucję komorniczą. Paradoks polega na tym, że osoby, które nie uzyskały legalnego finansowania i sięgnęły po pożyczki od lichwiarzy, narażają się na znacznie gorsze konsekwencje niż te wynikające z typowych relacji kredytowych. W szarej strefie nie obowiązują żadne limity kosztów, terminy przedawnienia bywają ignorowane, a windykacja często przybiera formy pozaprawne.

Pożyczka jako ostatnia deska ratunku – nie jako luksus

Narracja regulacyjna zakłada, że ograniczenie dostępu do pożyczek to forma ochrony konsumentów przed spiralą zadłużenia. WEI kwestionuje to założenie, wskazując na strukturę motywacji pożyczkobiorców. Według danych instytutu ponad 10 proc. osób ubiegających się o pożyczkę robi to z powodów zdrowotnych – nagłe wydatki medyczne, których nie da się odłożyć na później. W 2024 roku niemal 2,8 mln potrzeb pożyczkowych nie znalazło legalnego finansowania.

„Wyśrubowane regulacje sprawiają, że kredyt konsumencki staje się dobrem luksusowym. Państwo tworzy system dwóch prędkości: osoby z wysoką zdolnością kredytową mają dostęp do wielu źródeł finansowania, podczas gdy osoby o niższych dochodach lub pracujące na mniej stabilnych umowach są wypychane poza legalny rynek" – mówi Piotr Palutkiewicz, wiceprezes i dyrektor generalny Warsaw Enterprise Institute.

To diagnoza, którą trudno zignorować. Jeszcze kilka lat temu obserwowaliśmy dynamiczny wzrost udzielonych pożyczek pozabankowych – rynek rósł, bo odpowiadał na realny popyt. Teraz ustawodawca próbuje ten popyt zdusić, nie proponując żadnej alternatywy.

Zdrowotna pułapka bez wyjścia

Szczególnie niepokojące są dane dotyczące osób szukających pożyczek na pokrycie kosztów leczenia. Według badań WEI aż 45 proc. osób, którym odmówiono pożyczki, próbuje zdobyć pieniądze w szarej strefie. W przypadku motywacji zdrowotnej ten odsetek sięga 73 proc. To nie jest abstrakcyjna statystyka – za każdą z tych liczb stoi człowiek, który potrzebuje pieniędzy na leczenie i nie ma dokąd się po nie zwrócić legalnie.

Szara strefa nie zna limitów kosztów

„Gdy legalny rynek zostaje nadmiernie ograniczony, popyt nie znika – przenosi się do szarej strefy. Tam nie obowiązują żadne standardy ochrony konsumenta, a egzekwowanie praw bywa w praktyce niemożliwe" – podkreśla Wojciech Wyszomierski, analityk Warsaw Enterprise Institute.

Na rynku nielegalnych pożyczek zdesperowanych klientów czekają nie tylko anonimowi oszuści oferujący w internecie szybkie pieniądze „bez BIK". Coraz aktywniej działają zorganizowane grupy przestępcze specjalizujące się w lichwie – z własnym zapleczem windykacyjnym, które nie ma nic wspólnego z procedurami opisanymi w kodeksie postępowania cywilnego. Kto raz wejdzie w relację z takim podmiotem, ma znikome szanse na dochodzenie swoich praw. Pożyczki u lichwiarzy to problem, który narasta od lat, a kolejne zaostrzenia regulacyjne mogą go tylko pogłębić.

Wyszomierski wskazuje wprost na mechanizm, który napędza szarą strefę: „Jeśli legalne instytucje nie będą mogły elastycznie dostosować ceny do poziomu ryzyka, część konsumentów zawsze zostanie wypchnięta poza system. Wtedy trafiają do lichwiarzy, u których nie obowiązują żadne limity kosztów ani standardy windykacyjne."

Dwie prędkości polskiego rynku finansowego

Problem, który opisuje WEI, wpisuje się w szerszą tendencję. Polska od lat zmaga się z relatywnie wysokim poziomem kredytów zagrożonych w porównaniu z innymi krajami UE. Regulatorzy reagują na to dokręcaniem śruby – zaostrzaniem wymogów dla instytucji finansowych, obniżaniem limitów kosztów, mnożeniem obowiązków informacyjnych. Każda z tych zmian z osobna brzmi rozsądnie. Problem pojawia się, gdy ich skumulowany efekt oznacza de facto eliminację z rynku klientów o podwyższonym ryzyku.

Tymczasem ustawa antylichwiarska, która miała rozwiązać problem wyzysku pożyczkobiorców, w praktyce doprowadziła do zamknięcia wielu firm pożyczkowych. Na ich miejsce nie weszły żadne legalne alternatywy – weszli natomiast lichwiarze.

WEI rekomenduje rewizję limitów kosztów pozaodsetkowych i przywrócenie regulacji pozwalających legalnym podmiotom obsługiwać klientów o zróżnicowanym profilu ryzyka. Kluczowe zastrzeżenie: przy zachowaniu transparentności i nadzoru rynku. Nie chodzi o deregulację na oślep, lecz o znalezienie równowagi między ochroną konsumenta a jego dostępem do legalnego finansowania.

„Obecna ustawowa cena maksymalna dla kredytów konsumenckich kreuje szarą strefę" – podsumowuje Piotr Palutkiewicz. To zdanie, które powinno dać regulatorom do myślenia. Bo jeśli efektem regulacji mającej chronić konsumentów jest wypychanie milionów z nich poza system, w którym mają jakiekolwiek prawa – to coś poszło fundamentalnie nie tak.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj