- Bezprawnik -
- Codzienne -
- Podcasty kryminalne czasami żerują na najniższych instynktach, a ich twórcy często nie znają się na prawie
Podcasty kryminalne czasami żerują na najniższych instynktach, a ich twórcy często nie znają się na prawie
Podcasty true crime stały się w ostatnich latach bardzo popularne. Zbrodnie od zawsze budziły emocje, choć gdy ich opisywanie było w rękach profesjonalistów, granica między dziennikarstwem a tanią sensacją była jakoś bardziej wyraźna. Mówiąc o zbrodniach trzeba mieć ponadto jakąś wiedzę prawniczą, czego współczesnym twórcom często brakuje.
Od pitawali po niskiej jakości treści, które wzbudzają jedynie sensację?
Zanim powstały podcasty kryminalne, ludzie ekscytowali się pitawalami. Pitawal to rodzaj kroniki kryminalnej, która opisuje przestępstwa i streszcza związane z nimi procesy sądowe. Najczęściej odnosi się do konkretnego miejsca (np. miasta), ale także regionu, czy okresu. Słowo to pochodzi od nazwiska francuskiego adwokata, François-Gayot de Pitavala, który w 1734 roku wydał słynny zbiór ciekawych spraw kryminalnych.
Polskie pitawale zaczęły pojawiać się w XIX wieku, opisując - w formie zbiorczych opracowań - zbrodnie z Krakowa czy z Warszawy. Same tego typu pozycje z biegiem lat rzadziej skupiały się na aspekcie sądowym, kierując swoją uwagę na tło społeczne, czy psychologiczne. Coraz częściej koncentrowano się na osobie sprawcy czy ofiary, analizując motywacje, pochodzenie, tło rodzinne.
Z biegiem lat, wraz z rozwojem prasy, opracowania kryminalne przestały stanowić aż tak odrębny gatunek. Choć oczywiście do dzisiaj pojawiają się pełnoprawne, tematyczne publikacje, zarówno związane z konkretnym miastem, czy konkretną zbrodnią.
W prasie zbrodnie relacjonowano na bieżąco, a na przestrzeni lat powstały nawet specjalne, dedykowane temu tematowi czasopisma. Choćby legendarny „Detektyw”.
Zbrodnie stały się rozrywką
Wraz z rozwojem internetu, a co za tym idzie - przepływu informacji - głośne sprawy mogły być komentowane na bieżąco. I to zarówno przez dziennikarzy, jak i przez społeczeństwo. Dzięki grupom dyskusyjnym, a nawet sekcjom komentarzy pod artykułami, społeczeństwo mogło uczestniczyć w relacjonowaniu, czy domorosłym „rozwiązywaniu” najgłośniejszych spraw.
Zapewnie niektórzy z was pamietają, jakie poruszenie w internecie spowodowało choćby zaginięcie Iwony Wieczorek, gdzie chwilę po zaginięciu internauci zaczęli dzielić się teoriami, które funkcjonują do dzisiaj. Brakowało jednak jakiegoś bardziej zasięgowego kanału, by osoby spoza branży dziennikarskiej, mogły popularyzować sprawy kryminalne.
Dzięki narodzinom podcastów (mało kto pamięta, że nazwę stworzyło Apple, zestawiając „iPod” i „broadcast”), każdy, kto miał umiejętność tworzenia interesujących treści, mógł przemawiać do niezliczonego grona odbiorców. Dodając do tego nośne tematy - a zbrodnie fascynują chyba wszystkich - można dostać prosty przepis na sukces w tej branży.
Zarobek na ludzkiej krzywdzie?
Pod pojęciem „podcast” dzisiaj rozumie się nie tylko treści audio. Obecnie w ten zakres wchodzą również filmy, w których obraz jest tylko estetycznym dodatkiem. W samej Polsce kanałów podcastowych zajmujących się true crime jest naprawdę sporo. Niektóre z nich trzymają wysoki poziom techniczny, niektóre również merytoryczny. Tutaj pozytywnie oceniłbym treści z kanałów „Piąte - nie zabijaj”, „Olgę Herring”, czy „Zbrodnie Prowincjonalne”, gdzie materiały tworzone są z wyczuciem, w sposób, który można ocenić jako dziennikarski.
Choć oczywiście nie można pominąć tego, że powyższe przynoszą twórcom również niezłe zarobki, a odbiorcy tego typu treści traktują je jako sposób na rozrywkę, czy swego rodzaju relaks. W przestrzeni jest też sporo treści nastawionych ewidentnie na zysk, czy sensację. Niektóre wprost szkodliwe - opierające się na clickbaitach, skupiające się na dramatycznym tonie i brutalnych opisach.
Niektórzy twórcy (i mam tutaj na myśli konkretny kanał, którego nazwy nie chcę podawać), prowadzą działalność oczywiście szkodliwą. W obliczu głośnych wydarzeń, korzystając ze zbudowanych zasięgów, przyczyniają się do zwiększenia chaosu informacyjnego, grając na najniższych instynktach odbiorców - choćby podkręcając na portalu X emocje związane z ostatnim atakiem terrorystycznym w Krakowie.
Czym są paronimy prawnicze?
Co jest jednak dosyć powszechne, nawet u tych „lepszych” twórców, to podstawowe braki w wiedzy prawniczej. Twórcy mylą zatrzymanie z aresztowaniem, czy odbywaniem kary. Podejrzanego z oskarżonym, uniewinnienie z umorzeniem.
Mówiąc o procesach sądowych, czy odpowiedzialności karnej, niestety konieczne jest posługiwanie się precyzyjnym - i poprawnym - językiem. Proces karny, to nie jedynie teoria. Zdarzenia prawne, które mają miejsce w trakcie postępowania, są precyzyjnie określone w przepisach - i jeżeli chcemy o nich opowiadać, musimy robić to poprawnie.
Słowa, które w mowie potocznej byłyby synonimami, w sensie prawnym potrafią mieć zupełnie odrębne znaczenia - i to absolutnie fundamentalne dla zrozumienia, co się w rzeczywistości. Czasami słowa brzmią tak podobnie, że intuicyjnie korzystamy z nich zamiennie - taką z kolei właściwość języka nazywamy paronimami. Niedawno wrocławska OIRP wydała ciekawą publikację o paronimach prawniczych.
Oczywiście nie chodzi mi tutaj o skrajne przywiązanie do żargonu prawniczego. Powiedzenie „dożywocie” (będące w znaczeniu prawnym umową prawa cywilnego) zamiast „kara dożywotniego pozbawienia wolności” nie jest niczym złym, bo nie wprowadza w błąd. Są jednak pojęcia ściśle techniczne, których po prostu nie można mylić.
Na tej kanwie warto wskazać kilka przykładów pojęć, które twórcy podcastów kryminalnych nagminnie ze sobą mylą
Osobą podejrzewaną jest osoba, co do której podejrzewa się, że mogła popełnić przestępstwo. Dopiero, gdy przedstawione zostaną zarzuty, taka osoba staje się podejrzanym - stroną postępowania przygotowawczego. Gdy zostanie złożony akt oskarżenia do sądu, podejrzany staje się oskarżonym, a postępowanie przechodzi z fazy przygotowawczej do fazy jurysdykcyjnej (sądowej).
Zatrzymanie to czynność procesowa dokonywana najczęściej przez Policję. Jest to pozbawienie wolności na czas do 48 godzin. Jeżeli ma trwać dłużej, prokurator składa wniosek do sądu o zastosowanie tymczasowego aresztowania (sąd ma 24 godziny na decyzję). Tymczasowe aresztowanie dotyczy podejrzanego (a więc trzeba przedstawić zarzuty) i trwać może do 3 miesięcy, z możliwością przedłużenia.
Różnica między uniewinnieniem a umorzeniem jest nieco trudniejsza do wytłumaczenia, dlatego opisując przebieg konkretnej sprawy, najlepiej opierać się na treści wyroku sądu. Uniewinnienie zachodzi, gdy sąd zbadał merytorycznie sprawę i doszedł do wniosku, że czynu nie popełniono, oskarżony go nie popełnił lub nie ma dostatecznych dowodów na jego popełnienie. Umorzenie postępowania zachodzi w przypadkach określonych w przepisach prawa, np. wskutek śmierci oskarżonego, ale nie tylko.
Pozorne synonimy (i paronimy prawnicze) dotyczą oczywiście różnych sfer, nie tylko prawa karnego. Umiejętność posługiwania się językiem prawnym wyłącznie tam, gdzie jest to niezbędne, to sztuka. Zaniechanie w tym zakresie może jednak prowadzić do naprawdę fundamentalnych nieporozumień. Wszelkich twórców internetowych zachęcam więc do edukacji, a wspomniane opracowanie wrocławskiej OIRP to dobry początek.
zobacz więcej:
