A przynajmniej nie aż tak dużo, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Choć to jedna z bardziej znanych zasad prawa (jak na przykład „wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego”), to wcale nie jest ona tak oczywista, ani tak powszechna, jak mogłoby się wydawać. No dobrze, ale co właściwie niedziałanie prawa wstecz oznacza?
To proste: do oceny danego zdarzenia pod względem prawnym stosuje się przepisy, które obowiązywały w czasie zaistnienia tego zdarzenia (np. popełnienia przestępstwa albo zawarcia umowy). Zasada ta nie jest wprost wyrażona w obowiązującej konstytucji, lecz powszechnie uważa się, że zawiera się ona w ogólnej zasadzie demokratycznego państwa prawnego.
Ładnie i zwięźle opisał wagę zasady niedziałania prawa wstecz Trybunał Konstytucyjny w jednym z orzeczeń wydanych jeszcze w czasach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej:
Prawo nie działa wstecz - jak to jest naprawdę?
Artykuł trzeci kodeksu cywilnego stanowi, że
co wydaje się być dosłowną realizacją maksymy lex retro non agit. Ale to tylko półprawda, bo w dalszej części tego przepisu możemy wyczytać:
Czyli: prawo nie działa wstecz, no chyba, że jednak działa wstecz. Musi to jednak wprost wynikać z treści ustawy. Co ważne - tylko treści, nie celu, bo choć art. 3 kc nie uległ zmianie od lat, to przyjmuje się, że zapis o celu już nie obowiązuje.
Przykładem takich przepisów działajacych wstecz jest umorzenie pożyczki 5 tys. zł z urzędu (zamiast na wniosek przedsiębiorcy), wprowadzone w ramach Tarczy antykryzysowej 4.0. Zmiana ta dotyczy bowiem już zawartych umów o udzielenie pożyczki. Jest to niewątpliwie zmiana ingerująca w treść istniejącego stosunku prawnego. Nikt jednak nie będzie z tego powodu rozpaczał, wszak to zmiana korzystna dla obywateli.
Działanie prawa wstecz nie dotyczy prawa karnego, co jest dość zrozumiałe. Przyznanie obywatelom dodatkowych uprawnień z mocą wsteczną jest (może być) chwalebne. Natomiast karanie ich za czyny, które były legalne w chwili ich dokonywania słusznie byłoby uważana za naruszenie praw człowieka. Dlatego w konstytucji wpisano odpowiednią formułę.
Pozostałe dziedziny prawa niestety są mniej odporne na zmiany przepisów z mocą wsteczną. Dotyczy to choćby prawa podatkowego. Rafał Chabasiński pokusił się wręcz o stwierdzenie, że prawo podatkowe działa wstecz. Ale to już wynika z bardziej przyziemnych kwestii. Czymże są w końcu prawa człowieka i obywatela, gdy gra toczy się o dochody fiskusa.
16.03.2026 6:45, Miłosz Magrzyk
15.03.2026 18:27, Mariusz Lewandowski
15.03.2026 17:17, Mariusz Lewandowski
15.03.2026 16:20, Aleksandra Smusz
15.03.2026 15:15, Aleksandra Smusz
15.03.2026 14:17, Aleksandra Smusz
15.03.2026 13:19, Filip Dąbrowski
15.03.2026 12:03, Miłosz Magrzyk
15.03.2026 11:13, Rafał Chabasiński
15.03.2026 10:33, Piotr Janus
15.03.2026 9:54, Mariusz Lewandowski
15.03.2026 9:17, Jerzy Wilczek
15.03.2026 8:38, Filip Dąbrowski
15.03.2026 7:27, Filip Dąbrowski
15.03.2026 6:45, Mariusz Lewandowski
14.03.2026 23:11, Miłosz Magrzyk
14.03.2026 15:22, Joanna Świba
14.03.2026 13:12, Joanna Świba
14.03.2026 12:12, Aleksandra Smusz
14.03.2026 11:18, Filip Dąbrowski
14.03.2026 10:22, Miłosz Magrzyk
14.03.2026 9:56, Mateusz Krakowski
14.03.2026 8:40, Joanna Świba
14.03.2026 7:42, Piotr Janus
13.03.2026 19:43, Marcin Szermański
13.03.2026 15:33, Filip Dąbrowski
13.03.2026 14:15, Aleksandra Smusz
13.03.2026 13:25, Marcin Szermański
