Znalazłeś na swojej działce skarb? Możesz mieć ogromny problem

Zabytki są własnością Skarbu Państwa

Generalnie każdy przedmiot o wartości zabytkowej, jaki znajduje się pod ziemią, jest własnością Skarbu Państwa — nawet wtedy, gdy został odkopany na terenie twojej prywatnej działki, która należy do twojej rodziny od pokoleń.

Załóżmy, że kopałeś w ziemi, aby zasadzić drzewo lub przygotować miejsce pod nowe ogrodzenie, gdy natrafiłeś na przedziwne odkrycie. Nie wiesz, czym ono jest, ale z pewnością wygląda na bardzo stare, a więc może i cenne. W końcu nie tylko złoto, srebro, kamienie szlachetne i inne kosztowności stanowią wielką wartość historyczną i zabytkową.

Może to być np. stary, skorodowany miecz sprzed wieków. Niech cię nie kusi jego przywłaszczenie czy wyrzucenie — gdyby okazało się, że to miecz z X wieku, a więc z epoki, w której panował Mieszko I (ok. 960–992), byłoby to bezcenne znalezisko, bo w tamtych czasach był to elitarny, niemal luksusowy oręż. Co należy zrobić, jeśli natkniesz się na coś dziwnego?

Co zrobić po znalezieniu zabytku na własnej posesji?

Nie każdy z nas (a tak naprawdę mało który z nas) jest historykiem czy archeologiem, aby móc ocenić wartość odkopanego przedmiotu. Nie wiadomo, czy jest to bezwartościowe znalezisko, czy też niezwykle cenny artefakt. Kategorycznie wstrzymaj kopanie wokół znaleziska i na całej działce, gdyż nie wiadomo, czy natrafiłeś na pojedynczy zabytek, czy jest to tylko niewielka część zalegającego pod powierzchnią gruntu skarbu.

Przypomnij sobie historię skarbu średzkiego, odnalezionego w Środzie Śląskiej podczas prac ziemnych i budowlanych przy ul. Ignacego Daszyńskiego. W rzeczywistości chodzi o dwa znaleziska — z 1985 i 1988 roku. Pierwsze nastąpiło 8 czerwca 1985 r., gdy łyżka koparki rozbiła gliniane naczynie pełne monet. To jedno z najcenniejszych odkryć archeologicznych XX wieku w Europie, a jego wartość szacuje się dziś na około 250–300 mln złotych.

W miarę możliwości zabezpiecz miejsce odkrycia

Żeby nie ryzykować uszkodzenia znaleziska, zostaw je w takim stanie, w jakim się na nie natknąłeś. Zabezpiecz miejsce przed deszczem czy słońcem, a także przed gapiami — warto przy okazji zrobić zdjęcie dokumentujące moment natknięcia się na dany przedmiot. Nie próbuj oczyszczać elementów metalowych z rdzy — najlepiej w ogóle nie dotykaj znaleziska.

Zadbaj o to, aby nie doszło do grabieży bezcennych przedmiotów. Najlepiej nie chwal się odkryciem, a tym bardziej nie publikuj zdjęć w mediach społecznościowych. Niestety, znaczna część skarbu średzkiego została rozkradziona przez przypadkowych znalazców i amatorów, zanim miejsce zabezpieczono — milicja (a później policja) prowadziła zakrojoną na całą Polskę akcję „Korona", w ramach której odzyskano tylko część artefaktów. Żeby twoje odkrycie nie podzieliło tego losu, czym prędzej zawiadom odpowiednie służby.

Jak najszybciej zgłoś swoje odkrycie

Nie zwlekaj z decyzją i zgłoś swoje odkrycie „niezwłocznie". Przytoczę tu cały art. 33 mówiący o obowiązkach znalazcy zabytku:

Kto przypadkowo znalazł przedmiot, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, jest obowiązany, przy użyciu dostępnych środków, zabezpieczyć ten przedmiot i oznakować miejsce jego znalezienia oraz niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu tego przedmiotu właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeśli nie jest to możliwe, właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Wójt (burmistrz, prezydent miasta) jest obowiązany niezwłocznie, nie dłużej niż w terminie 3 dni, przekazać wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków przyjęte zawiadomienie, o którym mowa w ust. 1.

W terminie 3 dni od dnia przyjęcia zawiadomienia, o którym mowa w ust. 1 i 2, wojewódzki konserwator zabytków jest obowiązany dokonać oględzin znalezionego przedmiotu i miejsca jego znalezienia oraz, w razie potrzeby, zorganizować badania archeologiczne.

O znalezieniu przedmiotu, o którym mowa w ust. 1, na polskich obszarach morskich należy niezwłocznie zawiadomić właściwego dyrektora urzędu morskiego.

Zawsze możesz też zadzwonić na policję, która pomoże w dalszym właściwym postępowaniu. Warto przy okazji pamiętać, że również w innych sytuacjach rzecz znaleziona a prawo to temat, który rządzi się ściśle określonymi zasadami zgłaszania.

Uczciwemu znalazcy przysługuje nagroda

Jeśli postąpisz słusznie i zgodnie z procedurami, a odkrycie okaże się wyjątkowo cenne, to mam dla ciebie dwie wiadomości: złą i dobrą. Zła jest taka, że twój ogródek może w najbliższym czasie stać się miejscem wykopalisk archeologicznych, a o posadzeniu drzewa czy postawieniu ogrodzenia możesz zapomnieć co najmniej do końca sezonu. Z drugiej strony — możesz liczyć na nagrodę od ministerstwa kultury.

Może to być dyplom albo nagroda pieniężna. Nagrody przyznaje Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego — w przypadku zabytku archeologicznego na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków, który ocenia zasadność i rodzaj nagrody. Nagrodę pieniężną przyznaje się, gdy zabytek archeologiczny ma szczególną wartość historyczną, artystyczną lub naukową; w pozostałych przypadkach przyznaje się dyplom. To, kiedy należy się znaleźne, a kiedy nagroda od państwa, zależy więc od charakteru samego znaleziska.

Ile może wynieść nagroda w 2026 roku

Po nowelizacji ustawy z 2023 r. (obowiązującej od 1 maja 2024 r.) wartość nagrody pieniężnej za zabytek archeologiczny nie może być wyższa niż dwudziestopięciokrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim roku kalendarzowym, ogłaszanego przez Prezesa GUS w „Monitorze Polskim".

Według komunikatu GUS przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w 2025 r. wyniosło 8903,56 zł brutto — czyli sporo powyżej mediany, skoro 5400 zł netto poza zasięgiem połowy Polaków wciąż pozostaje realnym obrazem zarobków. Mnożąc tę kwotę przez 25, najwyższa możliwa nagroda za znalezisko archeologiczne wynosi w 2026 roku ok. 222 589 zł brutto.

Nieuczciwemu eksploratorowi zabytków grozi surowa kara

Za powiadomienie odpowiednich organów czeka nagroda, a za przywłaszczenie znaleziska grozi surowa kara — podobnie jak za jego uszkodzenie, za co można trafić do więzienia na okres nawet 8 lat. Mówi o tym art. 108 dotyczący niszczenia lub uszkadzania zabytku:

Kto niszczy lub uszkadza zabytek, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Jak sam widzisz, próba zatrzymania znaleziska w formie „pamiątki" mija się z celem. Jego miejsce jest w muzeum, a tobie może przysługiwać jedynie — a czasami nawet aż — nagroda za jego odnalezienie i dalsze właściwe postępowanie.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj