„Proszę zatrzymać zepsuty produkt". Sklep tylko udaje, że jest miły i tak naprawdę wpuszcza cię w pułapkę

Właśnie w tym miejscu krzyżują się dwie rzeczywistości. Z jednej strony ekonomiczna logika globalnych platform e-commerce, a z drugiej prawo ochrony środowiska, które nie zawsze nadąża za nowymi modelami biznesowymi.

Dlaczego firmy rezygnują z odzysku towaru?

Polityka returnless refund nie jest przejawem dobrej woli zarządzających korporacjami, lecz wynikiem precyzyjnych, chłodnych kalkulacji. W wielu przypadkach koszt logistyczny obsługi zwrotu — który z reguły obejmuje transport, sortowanie, magazynowanie i ponowną sprzedaż — przewyższa wartość samego produktu. Dotyczy to szczególnie tanich urządzeń, akcesoriów czy produktów o niskiej marży. Z biznesowego punktu widzenia decyzja jest więc racjonalna. Szybciej i taniej oddać klientowi pieniądze, niż „ratować" towar. Problem polega na tym, że ta decyzja nie kończy cyklu życia produktu — ona go jedynie przenosi poza system. Warto zauważyć, że darmowe zwroty w Amazon powoli odchodzą do przeszłości, ale model „bez zwrotu" wcale nie rozwiązuje problemu odpadów.

Kiedy rzecz staje się odpadem w świetle prawa?

Kluczowe znaczenie ma definicja zawarta w Dyrektywie 2008/98/WE oraz jej polskim odpowiedniku, czyli Ustawie o odpadach z 14 grudnia 2012 r., która w art. 3 ust. 1 stanowi, że odpadem jest każdy przedmiot, którego posiadacz się pozbywa, zamierza się pozbyć lub do którego pozbycia się jest obowiązany. Oznacza to, że momentem granicznym nie jest decyzja sprzedawcy, lecz decyzja użytkownika. Dopóki konsument trzyma wadliwy przedmiot „w szafie", formalnie pozostaje on rzeczą. Status odpadu w rozumieniu prawa otrzyma w chwili, gdy nabywca uzna go za bezużyteczny i zechce się go pozbyć. Pozornie mała różnica, a może powodować ogromne konsekwencje.

Konsument jako „posiadacz odpadu" — paradoks returnless refund

Prawo odpadowe używa również kolejnego istotnego pojęcia — „posiadacza odpadu" (art. 3 ust. 1 pkt 19 ustawy o odpadach), na którym spoczywa obowiązek właściwego zagospodarowania odpadu. W sytuacji, gdy firma zwraca pieniądze i nie żąda zwrotu produktu, to konsument staje się tym posiadaczem. Pytanie o to, kto ponosi koszty reklamacji, nabiera tu zupełnie nowego wymiaru — bo kosztem staje się nie tylko pieniądz, ale i odpowiedzialność środowiskowa.

W praktyce oznacza to, że to użytkownik odpowiada za przekazanie odpadu do odpowiedniego systemu, musi przestrzegać zasad selektywnej zbiórki i ponosi odpowiedzialność za ewentualne nieprawidłowe pozbycie się rzeczy. Paradoks polega na tym, że osoba, która nie miała wpływu na decyzję logistyczną, przejmuje jej konsekwencje prawne.

Elektroodpady — dodatkowe obowiązki i dodatkowe ryzyko

W przypadku sprzętów szeroko rozumianego AGD — takich jak toster czy ekspres — sytuacja jest jeszcze bardziej złożona, ponieważ wchodzą w grę przepisy dotyczące zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego. Reguluje je m.in. Dyrektywa WEEE (2012/19/UE).

Zgodnie z tymi zasadami elektroodpady nie mogą trafiać do zwykłych śmieci, powinny być oddawane do specjalnych punktów zbiórki (np. PSZOK), a ich przetwarzanie musi odbywać się w kontrolowanych warunkach. W teorii system jest spójny. W praktyce jednak trudno oczekiwać, że każdy konsument, który otrzymał „darmowy" wadliwy produkt, będzie znał i stosował wszystkie procedury. Sytuacja ta prowadzi do systemowego rozszczelnienia — i część odpadów po prostu znika w strumieniu odpadów komunalnych. W końcu gdy klient dowiaduje się, że zwrot towaru kupionego przez internet nie jest wymagany, niewielu zastanawia się, co dalej zrobić z wadliwym sprzętem.

Rozszerzona odpowiedzialność producenta — idea kontra rzeczywistość

Unijna polityka środowiskowa opiera się na zasadzie Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), która — upraszczając — polega na tym, że producent powinien finansować i organizować zagospodarowanie odpadów powstałych z jego produktów.

Rozwiązanie „zatrzymaj produkt" podważa jednak praktyczne działanie tej zasady. Skoro wadliwy towar nie wraca do sprzedawcy ani producenta, to nie trafia również do systemu, który miałby go przetworzyć w ramach ROP. Odpowiedzialność zostaje rozproszona, a realny ciężar organizacyjny spada na konsumenta. A wielkie korporacje obniżają koszty i tabelki zarządzających świecą się znowu na zielono.

Powstaje więc luka — system istnieje na poziomie regulacyjnym, ale nie obejmuje w pełni nowych modeli sprzedaży.

Czy firmy rzeczywiście unikają odpowiedzialności za wadliwy towar?

Z punktu widzenia formalnego — rzeczywiście przerzucają odpowiedzialność na nabywcę towaru. Obowiązujące przepisy nie były projektowane z myślą o globalnych platformach e-commerce i ich praktykach logistycznych. Skupiają się na fizycznym przepływie odpadów, a nie na sytuacjach, w których produkt nigdy nie wraca do obiegu. Warto pamiętać, że zasady dotyczące tego, kiedy gwarancja czy rękojmia — jak działać, gdy towar jest wadliwy, nie regulują kwestii środowiskowych — a to właśnie tam kryje się luka.

Nie oznacza to jednak, że problem pozostanie bez reakcji. Coraz częściej pojawiają się głosy, że praktyka „returnless refund" może być sprzeczna z celami gospodarki o obiegu zamkniętym, dochodzi do przerzucania kosztów środowiskowych na konsumentów, a konieczne jest doprecyzowanie odpowiedzialności platform sprzedażowych.

Ekologiczny koszt wygody — kto naprawdę traci?

Z perspektywy użytkownika model ten wydaje się niezwykle atrakcyjny. Z perspektywy systemowej budzi poważne wątpliwości. Każdy produkt, który nie wraca do kontrolowanego obiegu, zwiększa ryzyko nieprawidłowej utylizacji, utraty surowców możliwych do odzysku i wzrostu ilości odpadów trafiających na składowiska.

Nabiera to szczególnego znaczenia w kontekście unijnych celów środowiskowych, czy — mówiąc szerzej — polityki klimatycznej, która zakłada maksymalizację recyklingu i ograniczenie odpadów. Każdy z nas każdego dnia odczuwa jej skutki w portfelu, liczba absurdów rośnie, a wielkie firmy przerzucają odpowiedzialność na najsłabszych, czyli konsumentów. Nie tylko ze względów ekonomicznych, ale i etycznych wydaje się to co najmniej dwuznaczne.

Co dalej? Możliwe kierunki zmian legislacyjnych

Można się spodziewać, że ustawodawcy będą musieli nadrobić ten rozdźwięk. Wśród możliwych kierunków zmian pojawiają się propozycje nałożenia obowiązku odbioru wadliwego produktu przez sprzedawcę wraz z rozszerzeniem zasad ROP na platformy e-commerce. Ponadto rozważa się wprowadzenie opłat środowiskowych za model „bez zwrotu" i zwiększenie odpowiedzialności pośredników handlowych za cykl życia produktu. Obecnie sklep internetowy na zwrot pieniędzy ma 14 dni — ale żaden przepis nie wymusza jednocześnie odbioru wadliwego towaru.

Darmowy zwrot nie jest końcem historii

Model „zatrzymaj produkt" pokazuje, jak bardzo zmieniła się współczesna konsumpcja i jak bardzo prawo próbuje za nią nadążyć. Wadliwy toster, którego nie trzeba odsyłać, nie znika. Zmienia jedynie miejsce w łańcuchu odpowiedzialności. I choć formalnie staje się problemem konsumenta, w rzeczywistości pozostaje częścią większego pytania — czy w cyfrowej gospodarce naprawdę nabywca ma odpowiadać za odpady?

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj