Czym jest weksel i kiedy warto go stosować?
Weksel to papier wartościowy zawierający bezwarunkowe zobowiązanie do zapłaty określonej sumy pieniężnej. Jego historia sięga włoskich miast handlowych z przełomu XII i XIII wieku, a sama nazwa pochodzi od niemieckiego słowa „wechseln", oznaczającego wymianę. Współcześnie weksle reguluje ustawa Prawo wekslowe z 28 kwietnia 1936 roku.
W praktyce obrotu gospodarczego weksel pełni kilka istotnych funkcji. Funkcja kredytowa wyraża się w odroczonym terminie płatności za towar lub usługę – kupujący nie musi płacić od razu, a sprzedający ma pewność, że otrzyma zapłatę w ustalonym terminie. Funkcja gwarancyjna sprawia, że weksel doskonale nadaje się do zabezpieczania umów, szczególnie kredytów, pożyczek czy kontraktów handlowych.
Wyróżniamy dwa podstawowe rodzaje weksli. Weksel własny (sola) zawiera przyrzeczenie zapłaty przez samego wystawcę – to on zobowiązuje się do uregulowania należności. Weksel trasowany (ciągniony) zawiera natomiast polecenie zapłaty skierowane do osoby trzeciej, która musi zaakceptować weksel, aby stać się dłużnikiem.
Szczególną popularnością cieszy się weksel in blanco, czyli weksel niezupełny, który w chwili wystawienia nie zawiera wszystkich wymaganych elementów. Najczęściej brakuje kwoty do zapłaty lub daty – elementy te uzupełnia wierzyciel zgodnie z zasadami określonymi w deklaracji wekslowej. To rozwiązanie sprawdza się zwłaszcza wtedy, gdy strony nie znają jeszcze ostatecznej wysokości zobowiązania.
Weksel a czek – podstawowe różnice
Czek, podobnie jak weksel, jest papierem wartościowym regulowanym odrębną ustawą – Prawem czekowym z 1936 roku. Zasadnicza różnica między tymi instrumentami polega jednak na ich funkcji i sposobie działania.
Czek to polecenie zapłaty skierowane do banku, w którym wystawca posiada rachunek. Bank (zwany trasatem) ma wypłacić określoną kwotę osobie wskazanej na czeku lub jego okazicielowi. Weksel natomiast stanowi zobowiązanie do zapłaty, które może być skierowane do dowolnej osoby, nie tylko do instytucji bankowej.
Kolejna fundamentalna różnica dotyczy terminu płatności. Czek jest zawsze płatny za okazaniem – wszelkie zastrzeżenia odmienne uznaje się za nieistniejące. Oznacza to, że posiadacz czeku może udać się do banku i zażądać wypłaty natychmiast po jego otrzymaniu. Weksel natomiast może przewidywać różne terminy płatności, co czyni go instrumentem znacznie bardziej elastycznym.
Weksel a czek – terminy płatności i realizacji
Kwestia terminów to jedna z najbardziej istotnych różnic między wekslem a czekiem. Zgodnie z art. 33 Prawa wekslowego, weksel może być płatny na cztery sposoby: za okazaniem, w pewien czas po okazaniu, w pewien czas po dacie wystawienia lub w oznaczonym dniu. Ta elastyczność sprawia, że weksel doskonale sprawdza się jako instrument kredytowy.
Weksel płatny za okazaniem powinien być przedstawiony do zapłaty w ciągu roku od dnia wystawienia, chyba że wystawca określił inny termin. Weksel płatny w oznaczonym dniu wymaga przedstawienia go do zapłaty właśnie w tym konkretnym dniu lub w jednym z dwóch następnych dni powszednich.
Terminy realizacji czeku są znacznie krótsze, co wynika z jego funkcji płatniczej, a nie kredytowej. Czek wystawiony i płatny w tym samym kraju musi być przedstawiony do zapłaty w ciągu 10 dni od daty wystawienia. Dla czeków międzynarodowych terminy wynoszą od 20 do 70 dni, w zależności od tego, czy miejsce wystawienia i płatności znajdują się na tym samym kontynencie.
Po upływie terminu przedstawienia czek nie traci automatycznie ważności, ale wystawca zyskuje prawo do jego odwołania. Jeśli tego nie zrobi, bank nadal może zrealizować czek, choć wiąże się to z większym ryzykiem dla posiadacza.
Weksel a czek – stosowanie w postępowaniu sądowym
Zarówno weksel, jak i czek mogą stanowić podstawę wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. To szczególnie korzystne dla wierzyciela rozwiązanie, ponieważ nakaz zapłaty wydany na podstawie tych dokumentów ma szczególną moc – stanowi tytuł zabezpieczenia już z chwilą wydania, a po upływie terminu do zaspokojenia roszczenia staje się natychmiast wykonalny.
W praktyce oznacza to, że nawet jeśli dłużnik zaskarży nakaz zapłaty, wierzyciel może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności i skierować sprawę do egzekucji komorniczej. To znacząca przewaga nad zwykłym postępowaniem cywilnym.
Warto jednak pamiętać, że podstawą wydania nakazu nie może być weksel ani czek in blanco – dokumenty muszą być kompletne i zawierać wszystkie wymagane elementy. Sąd weryfikuje prawidłowość wypełnienia i autentyczność dokumentu, dlatego powód musi załączyć do pozwu oryginał weksla lub czeku.
Przedawnienie roszczeń wekslowych i czekowych
Terminy przedawnienia stanowią kolejną istotną różnicę między wekslem a czekiem. Roszczenia wekslowe przeciw akceptantowi (osobie, która przyjęła weksel trasowany) lub wystawcy weksla własnego przedawniają się z upływem trzech lat od dnia płatności weksla.
Roszczenia posiadacza weksla przeciw indosantom (osobom, które przenosiły weksel przez indos) i wystawcy weksla trasowanego przedawniają się krócej – z upływem roku od dnia protestu lub, w przypadku zastrzeżenia „bez kosztów", od dnia płatności.
Terminy przedawnienia roszczeń czekowych są jeszcze krótsze. Roszczenia z tytułu zwrotnego poszukiwania przeciw indosantom, wystawcy i innym dłużnikom przedawniają się z upływem zaledwie sześciu miesięcy od końca terminu przedstawienia czeku do zapłaty.
Weksel a czek – który wybrać?
Wybór między wekslem a czekiem zależy od celu, jaki chcemy osiągnąć. Weksel sprawdzi się doskonale jako zabezpieczenie długoterminowych zobowiązań – pożyczek, kredytów, umów handlowych z odroczonym terminem płatności. Jego elastyczność w zakresie terminów płatności i możliwość wystawienia weksla in blanco czynią go uniwersalnym instrumentem gwarancyjnym.
Czek natomiast służy przede wszystkim jako środek płatniczy – substytut gotówki w obrocie bezgotówkowym. W Polsce czeki nigdy nie zyskały takiej popularności jak w krajach anglosaskich, a obecnie ich znaczenie jeszcze bardziej zmalało na rzecz przelewów elektronicznych i kart płatniczych. Realizację czeków oferuje już tylko kilka banków, w tym PKO BP, Bank Pekao i Citi Handlowy.
Warto również pamiętać o konsekwencjach wystawienia dokumentu bez pokrycia. Wystawienie czeku bez pokrycia stanowi przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do dwóch lat. W przypadku weksla odpowiedzialność karna może być jeszcze surowsza – podrobienie weksla jako papieru wartościowego pełniącego funkcję pieniądza podlega karze nawet do 25 lat pozbawienia wolności.
Weksel a czek – podsumowanie
Porównując weksel a czek, można zauważyć, że mimo pewnych podobieństw – oba są papierami wartościowymi, oba mogą stanowić podstawę nakazu zapłaty – służą zupełnie innym celom. Weksel to przede wszystkim instrument kredytowy i gwarancyjny, czek zaś pełni funkcję płatniczą.
Kluczowe różnice dotyczą terminów: weksel oferuje elastyczność w zakresie daty płatności, czek jest zawsze płatny za okazaniem. Terminy przedstawienia i przedawnienia są dla czeku znacznie krótsze, co wynika z jego charakteru jako środka płatniczego przeznaczonego do szybkiej realizacji.
Dla przedsiębiorców szukających skutecznego sposobu zabezpieczenia swoich wierzytelności weksel pozostaje instrumentem pierwszego wyboru. Jego znajomość i umiejętność prawidłowego wypełnienia mogą okazać się nieocenione w sytuacji, gdy kontrahent nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań, a szybkie i skuteczne dochodzenie należności staje się priorytetem.
Obserwuj nas w Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover
