Bez karty płatniczej nie załatwisz sprawy w coraz większej liczbie urzędów

Gotówka jako prawo, nie relikt

Z perspektywy przepisów prawa sprawa wydaje się dosyć prosta i jednoznaczna. Zgodnie z ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, banknoty i monety emitowane przez Narodowy Bank Polski są prawnym środkiem płatniczym w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 31). Oznacza to, że powinny być akceptowane przy regulowaniu zobowiązań — również wobec państwa. Nie można tego traktować jak tylko zapis techniczny, lecz gwarancję, że obywatel może posługiwać się oficjalną walutą bez konieczności korzystania z pośredników. Warto przypomnieć, że kwestia odmowy gotówki budziła już wcześniej kontrowersje w relacjach konsumenckich — płatność tylko kartą to temat, który od lat wywołuje spory prawne i społeczne.

Cyfryzacja administracji — wygoda czy wykluczenie?

Problem w tym, że coraz częściej teoria rozmija się z praktyką. W wielu urzędach administracji próżno szukać możliwości zapłaty gotówką. Urzędnik przy okienku paszportowym lub w gminie rozkłada ręce, że system przyjmuje tylko kartę. Prawo swoje, praktyka swoje. Powstaje więc realny rozdźwięk między normą ustawową a codziennym doświadczeniem obywatela.

Wspomniane zagadnienie dotyka fundamentów państwa prawa. Jeśli obywatel nie może skorzystać z ustawowo uznanego środka płatniczego w relacji z instytucją publiczną, pojawia się pytanie o skuteczność tej normy. Czy prawo ma charakter realny, czy jedynie deklaratywny?

Kto traci na modelu bezgotówkowym w urzędach?

Jeszcze poważniejsze wydają się konsekwencje społeczne. Model „bezgotówkowy" w urzędach wprowadza podział na tych, którzy funkcjonują w systemie bankowym, i tych, którzy pozostają poza nim. Seniorzy, osoby wykluczone cyfrowo czy obywatele bez kont bankowych mogą napotkać realne bariery w dostępie do usług publicznych. Problem dyskryminacji płacących gotówką nie dotyczy zresztą wyłącznie urzędów — podobne mechanizmy wykluczenia obserwujemy również w sieciach handlowych, gdzie kasy samoobsługowe nie obsługują tradycyjnego pieniądza.

Konstytucyjność ograniczeń w płatnościach gotówkowych

W tym kontekście pojawia się kolejna wątpliwość — czy państwo może pośrednio zmuszać obywatela do korzystania z usług prywatnych instytucji? Formalnie taki obowiązek nie istnieje, jednak brak alternatywy działa jak przymus faktyczny, ponieważ aby wnieść opłatę urzędową, obywatel musi skorzystać z infrastruktury finansowej sektora prywatnego. Dla osób wykluczonych finansowo pewnym rozwiązaniem może być podstawowy rachunek płatniczy bez opłat, jednak sam fakt konieczności posiadania konta bankowego, by załatwić sprawę urzędową, budzi wątpliwości systemowe.

Kontrowersyjne jest to również w świetle przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które w art. 32 gwarantują równość wobec prawa i zakaz dyskryminacji. Jeśli część obywateli ma utrudniony dostęp do usług publicznych ze względu na formę płatności, zasada ta może być naruszona. Ponadto art. 2 wprowadza zasadę państwa prawnego, która zakłada m.in. spójność i przewidywalność prawa, a więc także zgodność praktyki z obowiązującymi przepisami.

Swoboda umów a obowiązki administracji publicznej

Dodatkowo warto wskazać, że w relacjach cywilnoprawnych obowiązuje zasada swobody umów (art. 353¹ Kodeksu cywilnego), która pozwala stronom ustalać formę płatności. Natomiast w przypadku administracji publicznej sytuacja jest inna — obywatel nie negocjuje warunków, lecz korzysta z usług państwa. Tym bardziej istotne staje się zapewnienie realnego dostępu do tych usług.

Efektywność kontra sprawiedliwość — fałszywy dylemat?

Zwolennicy bezgotówkowości podkreślają niewątpliwe korzyści — bezpieczeństwo, przejrzystość finansów, niższe koszty obsługi. Trudno się z tym nie zgodzić. Jednak efektywność nie powinna być jedynym kryterium działania instytucji publicznych. Państwo powinno działać nie tylko sprawnie, ale także sprawiedliwie, a to oznacza uwzględnianie potrzeb wszystkich obywateli. Nie może tylko i wyłącznie kierować się rachunkiem ekonomicznym i pełnić rolę „stróża nocnego". Warto przy tym pamiętać, że już teraz na poziomie unijnym trwają prace nad regulacjami dotyczącymi limitu płatności gotówką, które od 2027 roku mogą dodatkowo zawęzić pole manewru dla zwolenników tradycyjnego pieniądza.

Ryzyko uzależnienia od systemów informatycznych

Pełna cyfryzacja niesie też ryzyka. Uzależnienie od systemów informatycznych oznacza podatność na awarie czy cyberataki. W świecie bez gotówki nawet chwilowa niedostępność systemu może sparaliżować funkcjonowanie urzędu. Czy potrafimy sobie wyobrazić 2–3-dniowy blackout energetyczny i funkcjonowanie jedynie z „elektronicznym pieniądzem"? To nie jest scenariusz czysto teoretyczny — wystarczy przypomnieć, że kolejna awaria BLIK-a spowodowana atakiem DDoS pokazała, jak krucha bywa infrastruktura płatności elektronicznych.

Model mieszany jako jedyna rozsądna droga

Nie chodzi o odrzucenie czy nadmierne krytykowanie nowoczesności. Cyfryzacja administracji jest potrzebna, często pożądana i nieunikniona. Problem pojawia się wtedy, gdy staje się jedyną dopuszczalną formą działania. Wydaje się, że kompromis w postaci modelu mieszanego — umożliwiającego zarówno płatności gotówkowe, jak i bezgotówkowe — który długo sprawnie funkcjonował, powinien pozostać wiodącym w polskiej administracji publicznej. Spór o gotówkę to w istocie spór o coś więcej niż tylko sposób płatności — to pytanie o granice władzy państwa i o to, czy obywatel ma realny wybór, czy tylko iluzję wyboru w świecie zaprojektowanym dla wygody systemu.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj