Wrócił z odwyku i dowiedział się, że nie żyje. Ile kosztuje „zmartwychwstanie" w Polsce

O „zmartwychwstaniu" w kontekście polskich realiów nie mówimy oczywiście w wymiarze religijnym. Chodzi o osoby, które z różnych powodów – zaginięcie, śmierć kliniczna, błąd lekarza – zostały uznane za zmarłe, a następnie do życia „powróciły", mierząc się z konsekwencjami prawnymi swojej rzekomej śmierci. Tego typu sytuacje, choć rzadkie, nie są w Polsce odosobnione i za każdym razem odsłaniają te same systemowe słabości.

ZUS uznał za zmarłego – składki pobierał dalej

Jednym z najbardziej absurdalnych przypadków była historia kioskarza, którego w 2012 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał za zmarłego. Podstawą decyzji była adnotacja listonosza umieszczona na kopercie. ZUS natychmiast wstrzymał wypłatę zasiłku, ale – co kuriozalne – nie przeszkadzało mu to w dalszym pobieraniu składek od „nieboszczyka".

Zakładowi nie wydało się również podejrzane, że rodzinie nie wypłacono zasiłku pogrzebowego. Ten ostatni, nawiasem mówiąc, od 1 stycznia 2026 r. wzrośnie zasiłek pogrzebowy do 7000 zł – po wielu latach zamrożenia na poziomie 4000 zł. W tym konkretnym przypadku „zmartwychwstanie" przebiegło stosunkowo gładko, a konsekwencje poniesione zostały przede wszystkim przez listonosza, który pochopnie wyciągnął wnioski.

Obudziły się w kostnicy – unieważnienie aktu zgonu wymagało sądu

Znacznie trudniejszą drogę miały do przejścia kobiety, które obudziły się w kostnicach. 91-letnia Pani Janina nie przejawiała oznak życia na tyle wyraźnie, by lekarz powstrzymał się od stwierdzenia zgonu. W Urzędzie Stanu Cywilnego zdążono sporządzić akt zgonu, a gdy kobieta „wróciła do żywych", okazało się, że do jego unieważnienia niezbędna jest decyzja sądu. Każdy, kto kiedykolwiek załatwiał formalności po śmierci bliskiej osoby, wie, jak skomplikowana potrafi być procedura urzędowa – a w tym przypadku sytuacja była jeszcze bardziej paradoksalna.

Podobna historia spotkała Panią Stanisławę. Jej rodzina stanęła przed problemem, który wydaje się wprost wyjęty z kafkowskiej powieści – mama w sensie prawnym „przestała istnieć". Niemożliwe było wyrobienie nowego dokumentu tożsamości, bo stary dowód osobisty został przecięty na pół, jak nakazuje procedura po zgonie. Konieczne było unieważnienie aktu zgonu, a do tego wymagana była droga sądowa.

W obu przypadkach sprawę prowadziła prokuratura, badając, czy lekarki nie podeszły lekkomyślnie do obowiązków zawodowych. To właśnie prokuratura występowała do sądu z wnioskiem o unieważnienie aktu zgonu – i trzeba przyznać, że w tych najbardziej medialnych sprawach organy ścigania stanęły na wysokości zadania, odciążając rodziny z konieczności samodzielnego prowadzenia postępowania.

Wrócił z odwyku i dowiedział się, że nie żyje

Jeszcze bardziej dramatyczną historię przeżył Pan Eugeniusz, który postanowił leczyć się z uzależnienia. Gdy wrócił do domu, dowiedział się, że w świetle prawa nie żyje. Scenariusz jego przygód był wręcz biblijny – po drodze spotkał znajomą, która jego widok przyjęła z wielkim niedowierzaniem.

Jak się potem okazało, w wyniku błędnej identyfikacji w jego trumnie pochowano bezdomnego. Swój akt zgonu Pan Eugeniusz odebrał z USC samodzielnie. Na tym jednak kłopoty się nie skończyły – na skutek rzekomej śmierci utracił prawo do spadku. Kwestie spadkowe wymagały odrębnego postępowania – stwierdzenie nabycia spadku nie jest bowiem możliwe, gdy jeden z potencjalnych spadkobierców oficjalnie „nie istnieje".

Co gorsza, w świetle prawa żadna instytucja państwowa nie mogła udzielić mu pomocy – do czasu unieważnienia aktu zgonu był skazany wyłącznie na dobrą wolę otoczenia.

Unieważnienie aktu zgonu w 2026 roku – jak wygląda procedura

Podstawą prawną unieważnienia aktu zgonu pozostaje ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego. Zgodnie z art. 39 tej ustawy, akt stanu cywilnego, który zawiera dane niezgodne z danymi zawartymi w aktach zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub z innymi aktami stanu cywilnego, podlega sprostowaniu. Natomiast unieważnienie aktu zgonu – jako sytuacja skrajnie wyjątkowa – wymaga orzeczenia sądu.

Kto może złożyć wniosek o unieważnienie aktu zgonu

Z wnioskiem o unieważnienie aktu zgonu może wystąpić prokurator, kierownik Urzędu Stanu Cywilnego, a także sam zainteresowany – czyli osoba, której akt dotyczy. W praktyce najczęściej to prokuratura inicjuje postępowanie, zwłaszcza gdy sprawa wiąże się z podejrzeniem błędu medycznego.

Aby uzyskać odpis aktu stanu cywilnego – w tym przypadku aktu zgonu, który ma zostać unieważniony – należy zwrócić się do właściwego USC. Odpis ten jest jednym z dokumentów wymaganych w postępowaniu sądowym.

Ile trwa unieważnienie aktu zgonu

Optymistyczny scenariusz to około kwartału. Sądy deklarują, że tego typu sprawami zajmują się „na jednym posiedzeniu" – przynajmniej takie zapewnienia padały w najbardziej medialnych przypadkach. Problem polega jednak na tym, że zanim sprawa trafi do sądu, konieczne są czynności przygotowawcze na etapie dochodzenia prokuratorskiego, które same w sobie mogą trwać tygodniami.

W 2026 roku sytuacja prawna osób błędnie uznanych za zmarłe nie uległa zasadniczej zmianie w stosunku do lat wcześniejszych. Wciąż brak specjalnej, przyspieszonej procedury, która pozwalałaby na natychmiastowe przywrócenie osoby do „życia prawnego". Unieważnienie aktu zgonu nie rozwiązuje też automatycznie wszystkich problemów – osoba „zmartwychwstała" musi osobno odzyskiwać dostęp do kont bankowych, ponownie wyrabiać dokumenty tożsamości, a w niektórych przypadkach – toczyć spory o spadek czy cofnięte świadczenia.

Dlaczego unieważnienie aktu zgonu powinno być prostsze

Przypadki osób błędnie uznanych za zmarłe – choć rzadkie – odsłaniają fundamentalny problem polskiego systemu prawnego: brak mechanizmu natychmiastowego działania w sytuacjach oczywistych. Gdy ktoś stoi przed urzędnikiem i oddycha, trudno znaleźć racjonalne uzasadnienie dla tygodniowego (a nierzadko wielomiesięcznego) oczekiwania na formalne potwierdzenie, że żyje.

Warto pomyśleć o specjalnym rozwiązaniu prawnym – być może na kształt trybu nadzwyczajnego – które pozwalałoby na szybkie unieważnienie aktu zgonu w przypadkach bezspornych. Dopóki takie regulacje nie powstaną, osoby „zmartwychwstałe" w Polsce pozostaną zakładnikami biurokracji, a ich historie będą przypominać, że czasem najtrudniejsze nie jest wrócić do życia, lecz udowodnić to urzędnikowi.

Artykuł aktualizowany. Pierwotna data publikacji: kwiecień 2019

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj