Skoro więc czy testament napisany ręcznie jest ważny — to tak, pod warunkiem spełnienia wymogów formalnych. Nie oznacza to jednak, że można go napisać w dowolny sposób. Kodeks cywilny stawia konkretne wymogi, których niespełnienie może skutkować nieważnością całego dokumentu.
Czy testament napisany bez notariusza jest ważny — co mówią przepisy?
Podstawę prawną dla testamentu własnoręcznego stanowi art. 949 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. To trzy fundamentalne wymogi, których łączne spełnienie przesądza o ważności dokumentu. Warto przy tym podkreślić, że testament własnoręczny i notarialny należą do tej samej kategorii testamentów zwykłych i z punktu widzenia prawa żaden z nich nie jest „lepszy" od drugiego.
Nie ma też znaczenia, na czym testament zostanie napisany — może to być zwykła kartka papieru, notes, a nawet serwetka. Nie jest też istotne, jakim narzędziem posłuży się spadkodawca. Długopis, pióro, a nawet flamaster — wszystkie te opcje są dopuszczalne. Kluczowe jest natomiast to, żeby cała treść dokumentu została napisana ręcznie przez spadkodawcę. Wydruk z komputera opatrzony jedynie odręcznym podpisem będzie nieważny.
Trzy warunki, które musi spełnić testament własnoręczny
Żeby testament holograficzny był ważny, muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki. Pierwsza to własnoręczność — i to nie tylko podpisu, ale całej treści. Spadkodawca musi sam, swoją ręką, napisać każde słowo testamentu. Podyktowanie treści innej osobie, która ją spisze, nie wystarczy. Podobnie niedopuszczalne jest sporządzenie testamentu na komputerze czy maszynie do pisania.
Drugi wymóg to podpis. Powinien on znajdować się pod treścią testamentu i zawierać co najmniej nazwisko spadkodawcy. Same inicjały nie wystarczą, natomiast dopuszczalne jest posłużenie się pseudonimem, jeśli spadkodawca powszechnie go używał.
Trzeci element to data. Powinna zawierać dzień, miesiąc i rok. Co istotne, brak daty nie zawsze oznacza nieważność testamentu. Kodeks cywilny przewiduje, że testament bez daty pozostaje ważny, o ile jej brak nie budzi wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do jego sporządzenia, co do treści dokumentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. W praktyce jednak warto datę umieścić — pozwoli to uniknąć potencjalnych sporów.
Kiedy testament własnoręczny może zostać uznany za nieważny?
Samo spełnienie wymogów formalnych to nie wszystko. Istnieją sytuacje, w których nawet poprawnie sporządzony testament może zostać podważony. Przepisy przewidują trzy przesłanki nieważności: sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji, działanie pod wpływem błędu istotnego oraz sporządzenie testamentu pod wpływem groźby.
Właśnie dlatego testamenty własnoręczne są częściej kwestionowane niż te notarialne. Notariusz weryfikuje tożsamość spadkodawcy i upewnia się, że działa on świadomie. Przy testamencie holograficznym takiej „kontroli jakości" nie ma. Spadkobiercy niezadowoleni z treści dokumentu mogą więc próbować wykazywać, że spadkodawca w momencie jego sporządzania nie był w pełni świadomy swoich decyzji. Warto o tym pamiętać, rozważając formę testamentu — terminy na podważenie testamentu są ściśle określone przez przepisy.
Co powinno znaleźć się w treści testamentu?
Testament nie musi mieć określonej struktury ani zawierać słowa „testament" w tytule. Powinien jednak jasno wskazywać, kto ma dziedziczyć i w jakiej części. Jeśli spadkodawca nie określi udziałów poszczególnych spadkobierców, będą oni dziedziczyć w częściach równych. Warto też pamiętać, że w testamencie własnoręcznym można umieścić zapis zwykły — czyli wskazanie, że konkretna osoba ma otrzymać określony przedmiot z majątku spadkowego. Zapis windykacyjny wymaga natomiast formy aktu notarialnego.
Spadkodawca może też w testamencie dokonać wydziedziczenia, czyli pozbawić konkretną osobę prawa do zachowku. Musi jednak wskazać jedną z trzech ustawowych przyczyn i ją uzasadnić. Pominięcie kogoś w testamencie to nie to samo co wydziedziczenie — osoba pominięta nadal może domagać się zachowku.
Testament odręczny a kwestia zachowku
Nawet jeśli spadkodawca przekaże w testamencie cały majątek jednej osobie spoza kręgu najbliższej rodziny, nie oznacza to, że rodzina zostanie z niczym. Polskie prawo gwarantuje bowiem małżonkowi, zstępnym (dzieciom, wnukom), a w niektórych sytuacjach także rodzicom spadkodawcy prawo do zachowku. Wynosi on połowę udziału, który przysługiwałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy — dwie trzecie tego udziału.
Dlatego nawet najlepiej napisany testament nie pozwoli całkowicie wykluczyć najbliższych z dziedziczenia — chyba że spadkodawca skutecznie ich wydziedziczy. Zapisanie spadku osobie spoza rodziny wiąże się ponadto z wyższym obciążeniem podatkowym, o czym warto pamiętać planując swoją ostatnią wolę.
Co zrobić z testamentem po jego sporządzeniu?
Po napisaniu testamentu warto zadbać o jego bezpieczne przechowywanie. Można go złożyć do depozytu u notariusza, co nie jest obowiązkowe, ale znacząco zmniejsza ryzyko, że dokument zaginie lub zostanie zniszczony. Notariusz może też zarejestrować testament w Notarialnym Rejestrze Testamentów, co ułatwi jego odszukanie po śmierci spadkodawcy.
Po śmierci testatora osoba będąca w posiadaniu testamentu ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku. Warto wiedzieć, że samo powołanie do spadku na podstawie testamentu nie wystarczy, by dziedziczyć — konieczne jest jeszcze przyjęcie spadku. Na złożenie stosownego oświadczenia spadkobierca ma 6 miesięcy od momentu, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania.
Czy warto spisać testament bez notariusza?
Testament własnoręczny ma jedną niezaprzeczalną zaletę — można go sporządzić w dowolnym momencie, bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów i bez konieczności umawiania wizyty w kancelarii. To szczególnie ważne w sytuacjach nagłych, gdy spadkodawca chce szybko uregulować swoje sprawy majątkowe.
Z drugiej strony testament notarialny daje większą pewność prawną. Trudniej go podważyć, a notariusz pomoże uniknąć błędów formalnych, które mogłyby doprowadzić do sytuacji, w której testament jest nieważny. Wybór formy powinien więc zależeć od indywidualnej sytuacji — wartości majątku, skomplikowania relacji rodzinnych i tego, czy spadkodawca przewiduje, że jego ostatnia wola może zostać zakwestionowana.
Niezależnie od wybranej formy warto pamiętać, że spadkobierca może odrzucić spadek z testamentu i przyjąć go na podstawie ustawy, jeśli uzna, że jest to dla niego korzystniejsze. Prawo spadkowe daje więc elastyczność zarówno spadkodawcy, jak i osobom powołanym do dziedziczenia.
Obserwuj nas w Google Discover
Podobają Ci się nasze treści?
Google Discover
