- Bezprawnik -
- Państwo -
- Po zamachu w Krakowie wraca pomysł broni dla straży miejskiej. Jest jedno „ale”
Po zamachu w Krakowie wraca pomysł broni dla straży miejskiej. Jest jedno „ale”
Ostatnie dramatyczne wydarzenia w Krakowie ponownie uruchomiły dyskusję o bezpieczeństwie w przestrzeni publicznej, w tym również o wyposażeniu strażników miejskich oraz gminnych. Pojawiają się głosy, że formacja ta powinna mieć szersze uprawnienia, w tym możliwość korzystania z broni palnej. Zwolennicy zmian argumentują, że strażnicy również mogą znaleźć się na pierwszej linii zagrożenia i powinni mieć narzędzia pozwalające skutecznie reagować.
Pierwsza wątpliwość, jaka pojawia się przy ocenie zasadności tych postulatów, dotyczy jednak tego, czy większe uprawnienia straży miejskiej oznaczałyby nie tylko zakup broni, ale również uruchomienie debaty o zdefiniowaniu na nowo roli straży w systemie bezpieczeństwa państwa. Być może to dobry moment, by zadać znacznie szersze pytanie: czy Polska rzeczywiście potrzebuje kolejnej formacji o charakterze mundurowym, czy raczej powinna wzmocnić istniejące służby? I czy samorządy, które finansują straże miejskie i gminne, stać na ich przekształcenie w formację o większych kompetencjach i przywilejach?
Broń dla strażników? Najpierw trzeba określić ich zadania
Ireneusz Kosielski, prezes Polskiego Związku Straży Miejskich i Gminnych, zwraca uwagę, że ocena zasadności szerszego dostępu do broni zależy od tego, jak definiuje się rolę straży gminnej w systemie bezpieczeństwa państwa. Straż miejska nie jest i nawet nie może być drugą policją. Jej podstawowym zadaniem jest ochrona porządku publicznego na terenie gminy. Strażnicy zajmują się między innymi kontrolą przestrzegania przepisów porządkowych, wykroczeniami drogowymi, nieprawidłowym parkowaniem, zakłócaniem spokoju czy utrzymaniem czystości.
Obecne przepisy nie oznaczają całkowitego zakazu posiadania broni przez strażników. Artykuł 17 ustawy o strażach gminnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 1763) dopuszcza wyposażenie odpowiednio uprawnionego strażnika w broń palną na czas wykonywania określonych zadań. Wyszczególniono je w art. 11 ust. 1 pkt 5 i 9 wspomnianej ustawy – chodzi o ochronę obiektów komunalnych oraz konwojowanie dokumentów, przedmiotów wartościowych lub pieniędzy na potrzeby gminy. Nie oznacza to jednak powszechnego uzbrojenia patroli wysyłanych do codziennych interwencji. Rozszerzenie tego rozwiązania wymagałoby zmian prawnych, odpowiedniego szkolenia, okresowych sprawdzianów, procedur użycia broni i systemu nadzoru. Pojawia się też pytanie o odpowiedzialność za ewentualne błędy oraz ryzyko przypadkowego postrzelenia osób postronnych.
Straż miejska i policja. Czy kompetencje się nie dublują?
Wątpliwości dotyczą jednak nie tylko broni. Warto zastanowić się, czy obecny model funkcjonowania straży miejskich i gminnych jest optymalny. W Polsce mamy przecież Policję, która odpowiada za ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego, a także inne służby realizujące zadania związane z reagowaniem na zagrożenia.
Oczywiście zakres kompetencji straży i Policji nie jest identyczny. Strażnicy nie prowadzą postępowań karnych na takich zasadach jak policjanci i nie zastępują służb odpowiedzialnych za reagowanie na poważne zagrożenia. Mają jednak prawo między innymi do legitymowania osób i nakładania mandatów, a katalog tego, za co może ukarać straż miejska, jest szeroki. W określonych sytuacjach mogą także ująć osobę stwarzającą bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia.
Granica między zadaniami obu formacji nie zawsze jest dla mieszkańców oczywista. W wielu sytuacjach straż miejska wzywa Policję, a Policja korzysta ze wsparcia strażników. Taki podział może być uzasadniony, ale rodzi pytanie, czy utrzymywanie dwóch struktur, z osobnymi komendami, administracją, pojazdami i zapleczem organizacyjnym, zawsze jest najbardziej racjonalnym rozwiązaniem. Nie każda gmina potrzebuje przecież własnej straży. Ustawa nie nakłada obowiązku jej tworzenia. Decyzja należy do rady gminy, która może również zdecydować o rozwiązaniu formacji. Właśnie taką decyzję podjęli w marcu 2026 r. radni Kolbuszowej. Wcześniej również inne miasta uznały, że taka formacja jest zbędna. Żory już w 1999 r. zrezygnowały z własnej straży, uznając, że nie ma uzasadnienia dla utrzymywania dwóch służb mundurowych. Część zaoszczędzonych pieniędzy przeznaczono na dodatkowe etaty w Policji.
Podobną drogę wybrała Stalowa Wola. W 2008 r. zlikwidowała straż miejską, której utrzymanie kosztowało około miliona złotych rocznie. Władze miasta argumentowały, że zadania obu formacji częściowo się pokrywają, a dodatkowe patrole policyjne mogą zapewnić mieszkańcom odpowiedni poziom bezpieczeństwa. Co istotne, według rzeczniczki miasta likwidacja straży nie spowodowała wzrostu przestępczości. Analogiczne decyzje podjęły również między innymi władze Jarocina, Chrzanowa i Szczyrku.
Wymienione przykłady pokazują, że zamiast automatycznie rozszerzać kompetencje strażników i zwiększać wydatki na ich wyposażenie, samorządy mogą również rozważać inne modele organizacji bezpieczeństwa. Nie ma bowiem przepisu nakazującego każdej gminie utrzymywanie własnej straży.
Demografia uderzy w budżety. Czy gminy będzie stać na kolejne wydatki?
Dyskusja o rozbudowie straży miejskich odbywa się w szczególnym momencie. Samorządy w kolejnych latach będą musiały zmierzyć się ze starzeniem społeczeństwa, wyludnianiem mniejszych miejscowości i kurczącą się bazą podatkową. Raport Banku Gospodarstwa Krajowego z maja 2026 r. pokazuje skalę problemu. Do 2060 r. liczba ludności Polski może spaść z 37,3 mln do 30,9 mln osób. Liczba pracujących ma zmniejszyć się w 95,4 proc. gmin, a w skali kraju o około 30 proc. W konsekwencji pogorszenie sytuacji dochodowej z tytułu PIT może dotknąć 95,6 proc. samorządów.
Główny ekonomista BGK Mateusz Walewski zwracał uwagę, że szczególnie trudna będzie sytuacja najmniejszych gmin. Mniej mieszkańców oznacza bowiem mniejsze dochody, ale niekoniecznie proporcjonalnie niższe koszty utrzymania lokalnych usług. Już dziś niemal w co czwartej gminie nie wystarcza pieniędzy z dochodów własnych na utrzymanie szkół i urzędów. W takich warunkach każda dodatkowa stała pozycja w budżecie powinna być szczegółowo uzasadniona. Utrzymanie straży to przecież nie tylko wynagrodzenia, ale również samochody, wyposażenie, lokale, administracja i szkolenia. Jeśli dojdzie do tego stałe uzbrojenie, rachunek jeszcze wzrośnie.
Broń może otworzyć dyskusję o wcześniejszych emeryturach
Jest jeszcze jeden aspekt, którego nie można pomijać. Rozszerzenie kompetencji straży i nadanie jej bardziej mundurowego charakteru może wywołać oczekiwania dotyczące dodatkowych uprawnień pracowniczych i emerytalnych. Co istotne, taki postulat nie pojawił się dopiero przy okazji dyskusji o broni. W odpowiedzi na interpelację poselską MSWiA poinformowało, że 15 kwietnia 2025 r. minister spraw wewnętrznych wystąpił do resortu rodziny i pracy o rozważenie uznania pracy strażników miejskich i gminnych za pracę o szczególnym charakterze, która mogłaby uprawniać do emerytur pomostowych.
Nie oznacza to automatycznego przyznania strażnikom emerytur policyjnych. Obecnie są oni pracownikami samorządowymi, a nie funkcjonariuszami służb mundurowych objętych policyjnym systemem zaopatrzeniowym. Samo wyposażenie w broń również nie daje prawa do wcześniejszej emerytury. Ewentualne zmiany wymagałyby odrębnych decyzji ustawodawcy. Trudno jednak wykluczyć, że rozszerzenie zakresu obowiązków i ryzyka zawodowego stałoby się argumentem w kolejnych staraniach o szczególne uprawnienia. A to oznaczałoby następne zobowiązania finansowe, które ktoś musiałby pokryć.
Warto przy tym pamiętać, że polski system emerytalny już dziś jest bardzo zróżnicowany pod względem wieku i zasad przechodzenia na świadczenia. Kolejne grupy zawodowe zabiegające o wcześniejsze emerytury oznaczają dalsze pogłębianie różnic między osobami, które muszą pracować do powszechnego wieku emerytalnego, a tymi, które mogą zakończyć aktywność zawodową znacznie wcześniej. W pozostałej części społeczeństwa narasta przez to przekonanie o niesprawiedliwości tak skonstruowanego systemu. Budzą się pytania, dlaczego mundurowy, który całe życie wykonywał prace administracyjne, ma mieć wyższą i wcześniejszą emeryturę niż na przykład nauczyciel. Tym bardziej że – jak widać po wydarzeniach z nożownikami w szkołach i na uczelniach – nie jest to już całkowicie bezpieczny zawód. Tymczasem szybsza emerytura dla nauczycieli od lat pozostaje jedynie postulatem środowiska.
Czy rzeczywiście potrzebujemy kolejnej uzbrojonej formacji?
Przykłady Żor, Stalowej Woli, Chrzanowa czy Jarocina pokazują, że samorządy potrafią dojść do wniosku, iż utrzymywanie własnej straży miejskiej nie zawsze ma ekonomiczne i organizacyjne uzasadnienie. W części z nich uznano, że zadania związane z porządkiem publicznym mogą skuteczniej realizować Policja i służby komunalne, a pieniądze wydawane na osobną formację lepiej przeznaczyć na dodatkowe patrole policyjne lub inne potrzeby mieszkańców. Ma to znaczenie także dlatego, że braki kadrowe w Policji wciąż są odczuwalne.
Tymczasem dziś pojawiają się postulaty, aby strażnikom przyznać szersze uprawnienia, wyposażyć ich w broń i zwiększyć ich rolę w systemie bezpieczeństwa. Trzeba jednak pamiętać, że za takimi zmianami pójdą kolejne wydatki. Nie tylko na uzbrojenie, szkolenia i wyposażenie, ale również na utrzymanie bardziej rozbudowanej struktury. Jeśli dojdą do tego oczekiwania dotyczące szczególnych uprawnień emerytalnych, samorządy i budżet państwa otrzymają następne długoterminowe zobowiązania. Nie można przy tym ignorować sytuacji demograficznej. Gminy będą miały coraz mniej mieszkańców w wieku produkcyjnym, słabsze dochody podatkowe i rosnące problemy z finansowaniem podstawowych usług. W takich warunkach każda nowa pozycja w budżecie powinna być uzasadniona konkretnymi korzyściami dla mieszkańców.
Nie chodzi o to, by odbierać strażnikom możliwość reagowania w sytuacjach zagrożenia. Powinni być odpowiednio szkoleni, przygotowani do udzielania pierwszej pomocy i współpracy z Policją. Czym innym jest jednak podnoszenie kwalifikacji, a czym innym przekształcanie formacji porządkowej w kolejną uzbrojoną służbę, z rozbudowanymi kompetencjami i oczekiwaniami dotyczącymi przywilejów. Bezpieczeństwo publiczne nie zależy bowiem tylko od liczby formacji i mundurów na ulicach. Zależy przede wszystkim od sprawności służb, jasnego podziału odpowiedzialności i racjonalnego wydawania pieniędzy podatników. Nie każda potrzeba uzasadnia tworzenie kolejnej struktury, a nie każde rozszerzenie uprawnień powinno automatycznie oznaczać nowe przywileje finansowane przez całe społeczeństwo.
zobacz więcej:











