- Bezprawnik -
- Prawo -
- Miała mieszkanie. Popełniła błąd i wszystko odziedziczyły dzieci partnera
Miała mieszkanie. Popełniła błąd i wszystko odziedziczyły dzieci partnera
Kobieta miała mieszkanie. Miała też dwoje dzieci i nowego partnera, z którym wiązała nadzieje na przyszłość. Byli razem szczęśliwi do tego stopnia, że nie myśleli o formalnościach. To niestety doprowadziło do smutnego finału – dzieci kobiety po jej śmierci zostały z niczym, mimo że matka za życia zgromadziła pokaźny majątek.
Sprzedała mieszkanie i dołożyła pieniądze do budowy domu
Wyobraźmy sobie dość życiową sytuację. Kobieta zostaje wdową, ma dwoje dzieci i własne mieszkanie. Po kilku latach poznaje mężczyznę, który również ma dwoje dzieci z poprzedniego małżeństwa. Nie posiada mieszkania ani domu, ale odziedziczył po swoich rodzicach działkę budowlaną. Para nie spieszy się ze ślubem, chce jednak zamieszkać razem. Nie spisuje też umowy o wspólnym pożyciu, bo przecież wszystko jest jasne. Kobieta sprzedaje swoje mieszkanie. Mężczyzna dokłada oszczędności i na odziedziczonej przez niego działce budują dom.
W życiu codziennym jest to oczywiście „ich dom”. Oboje za niego zapłacili, oboje wybierali projekt, płytki i meble, oboje w nim mieszkają. Prawo cywilne nie zna jednak takiej kategorii. Zgodnie z art. 48 k.c. budynki trwale związane z gruntem są, co do zasady, częścią składową nieruchomości. Art. 191 k.c. uzupełnia tę zasadę, wskazując, że własność nieruchomości rozciąga się na rzeczy, które zostały z nią połączone w taki sposób, że stały się jej częścią składową. W praktyce działa więc klasyczna zasada superficies solo cedit – to, co trwale związane z gruntem, przypada właścicielowi gruntu.
Jeżeli działka należała wyłącznie do mężczyzny, to również wybudowany na niej dom stanowi jego własność. Oczywiście za życia pary nie miało to znaczenia. Po śmierci kobiety spowodowało to jednak spory bałagan spadkowy.
Pieniądze na budowę nie dają połowy nieruchomości
Kobieta mogła przeznaczyć na budowę 300, 400 czy 500 tys. zł pochodzących ze sprzedaży własnego mieszkania. Sam ten fakt nie sprawia jednak, że staje się właścicielką połowy domu. Sąd Najwyższy w wyroku z 27 listopada 2020 r., sygn. I CSK 765/18, wyjaśnił wprost, że nakłady poniesione przez jednego z konkubentów na budowę domu na gruncie należącym wyłącznie do drugiego nie powodują powstania współwłasności nieruchomości. Stan faktyczny, który opisał SN, wygląda bardzo życiowo:
„strony zamieszkały wspólnie najpierw w hotelu robotniczym, a potem w dwupokojowym mieszkaniu komunalnym, przyznanym powódce i jej dwojgu dzieciom. Przez cały okres trwania związku strony prowadziły wspólne gospodarstwo domowe. W lipcu 1989 r. ze związku stron urodziła się córka. W 2001 r. powódka otrzymała mieszkanie z gminy, do którego przeprowadziły się jej dorosłe dzieci z pierwszego związku. Strony uzgodniły, że zarobki powódki będą przeznaczane na utrzymanie rodziny, a pozwanego na zakup działki. Strony nie posiadały wspólnego rachunku bankowego, a na rachunku pozwanego miały być lokowane wspólne oszczędności.”
Jeżeli partnerzy chcieli, aby dom rzeczywiście należał do obojga, należało uregulować własność gruntu. Mężczyzna mógł przykładowo darować kobiecie udział w działce albo go sprzedać. Dylemat umowa darowizny a umowa dożywocia pojawia się zwykle między rodzicami a dziećmi, tu wystarczyłaby zwykła darowizna udziału. Zgodnie z art. 158 k.c. umowa przenosząca własność nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego. Bez takiej czynności kobieta nie uzyskuje udziału w domu, nawet jeżeli w praktyce finansuje znaczną część jego budowy.
Kobieta umiera. W jej spadku domu nie ma
Załóżmy teraz, że kobieta umiera pierwsza. Jeżeli nie pozostawiła testamentu, jej spadkobiercami ustawowymi będą dzieci. Na pytanie, czy konkubent dziedziczy po partnerze, jeśli nie ma testamentu, odpowiedź brzmi: nie. Problem w tym, że w masie spadkowej nie znajdzie się udział w domu, ponieważ kobieta nigdy nie była jego właścicielką. Dom pozostaje własnością partnera. Tak więc dom, jako taki, nie wchodzi w skład masy spadkowej – wejdzie dopiero w momencie śmierci partnera matki, który ma swoje dzieci, a więc własnych spadkobierców.
Dzieci mogą natomiast odziedziczyć przysługujące matce prawa majątkowe. Zgodnie z art. 922 § 1 k.c. prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą, co do zasady, na jego spadkobierców. W praktyce oznacza to możliwość dochodzenia rozliczenia pieniędzy, które matka przeznaczyła na majątek partnera. Nie jest to jednak „odziedziczenie połowy domu”. To roszczenie o zapłatę, którego istnienie i wysokość trzeba wykazać.
Rozliczenie konkubentów najczęściej przez bezpodstawne wzbogacenie
Polskie prawo nie przewiduje odpowiednika podziału majątku wspólnego dla osób pozostających w konkubinacie. To jedna z kluczowych różnic w zestawieniu konkubinat a związek partnerski czy małżeństwo. Nie można więc po prostu zastosować przepisów dotyczących małżonków i podzielić tego, czego para dorobiła się podczas związku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w takich sprawach jedną z podstaw rozliczeń mogą być przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, jeżeli nie istnieje inna podstawa prawna pozwalająca rozliczyć dane przesunięcie majątkowe. Sąd Najwyższy ponownie potwierdził ten kierunek w wyroku z 30 września 2025 r., sygn. II CSKP 1983/22. Sąd wskazał w tym wyroku, że:
„Dopiero ustanie konkubinatu spowodowało, że przesunięcia majątkowe stały się nienależne, co stanowi postać condictio causa data non secuta / condictio ob rem ("zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty") i było podstawą do prawidłowego zastosowania przez Sąd ad quem art. 410 § 2 k.c. oraz wynikających z tego zastosowania konsekwencji.”
Śmierć jednego z partnerów oczywiście taki związek kończy. W starszym orzecznictwie Sąd Najwyższy również przyjmował, że roszczenia związane z rozliczeniem nakładów mogą wejść do spadku, a obowiązek ich rozliczenia może następnie obciążać spadkobierców właściciela nieruchomości. W wyroku z 7 maja 2009 r., sygn. IV CSK 27/09, SN zaakceptował właśnie taki mechanizm.
W naszym przykładzie dzieci kobiety mogą więc próbować odzyskać środki, które ich matka przeznaczyła na cudzą nieruchomość. Tyle że od możliwości dochodzenia roszczenia do odzyskania pieniędzy jest jeszcze bardzo daleka droga, a takie pieniądze ze spadku trzeba najpierw wywalczyć w sądzie.
Problemem są dowody
Załóżmy, że mieszkanie kobiety zostało sprzedane za 400 tys. zł. Budowa trwała kilka lat. Część materiałów opłacała ona, część partner. Niektóre przelewy wychodziły z jej rachunku, inne z jego. Były również płatności gotówkowe. Faktury i rachunki zostały w domu, bo przecież nikt nie zakładał, że za kilkanaście lat dzieci będą musiały przed sądem rekonstruować sposób finansowania budowy.
Po śmierci matki nie wystarczy powiedzieć, że „wszyscy wiedzieli, że sprzedała mieszkanie i wydała pieniądze na dom”. Trzeba wykazać konkretne przesunięcia majątkowe. Oczywiście brak faktur nie musi przekreślać roszczenia. Dowodem mogą być wyciągi bankowe, umowa sprzedaży mieszkania, przelewy do wykonawców, zeznania świadków, dokumentacja budowy czy inne materiały pozwalające odtworzyć przepływ pieniędzy.
Im mniej dokumentów, tym jednak trudniejszy proces odzyskiwania środków przez rodzinę zmarłego spadkodawcy. Do tego dochodzi jeszcze kwestia wysokości roszczenia. Nie zawsze można po prostu powiedzieć: matka wydała 300 tys. zł, więc oddajcie 300 tys. zł powiększone o wzrost wartości domu. Sposób rozliczenia zależy od charakteru świadczeń i ustaleń między partnerami. Tworzy się więc spory bałagan prawny.
Takich spraw nie powinno zostawiać się „na później”
Problem można było rozwiązać znacznie wcześniej. Najdalej idącym zabezpieczeniem byłoby przeniesienie na kobietę odpowiedniego udziału w działce, zanim zaczęła finansować budowę domu. Wtedy stałaby się współwłaścicielką nieruchomości, a jej udział po śmierci rzeczywiście wszedłby do spadku po niej.
Jeżeli partnerzy z jakiegoś powodu nie chcą zmieniać własności działki, powinni przynajmniej uregulować na piśmie zasady finansowania inwestycji i ewentualnych późniejszych rozliczeń. Każdy istotny wydatek powinien też pozostawiać ślad: przelew, fakturę albo przynajmniej dokument pozwalający później ustalić, kto za co zapłacił.
Do tego dochodzą kwestie spadkowe. Testament nie naprawi błędu polegającego na tym, że kobieta nie jest właścicielką domu, ale może być elementem szerszego zabezpieczenia sytuacji partnerów i ich dzieci. W przypadku wieloletniego związku rozmowa o akcie notarialnym, testamentach i rozliczeniach może wydawać się mało romantyczna. Znacznie mniej romantyczny jest jednak proces, w którym dzieci po śmierci matki muszą udowadniać, że pieniądze ze sprzedaży jej mieszkania rzeczywiście zostały włożone w dom, który formalnie nigdy do niej nie należał.










