Czy sąd zdecyduje, czym będziemy ogrzewać dom? Nowe prawo po skardze Brukseli

Rząd przyjął projekt nowelizacji Prawa ochrony środowiska przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska (druk nr 2778). Nie jest to jednak wyłącznie krajowy pomysł na zwiększenie udziału obywateli w walce ze smogiem. Projekt ma przede wszystkim zakończyć spór z Komisją Europejską, która zarzuciła Polsce niewystarczający dostęp do sądu w sprawach dotyczących programów ochrony powietrza.

Nowelizacja Prawa ochrony środowiska: koniec z barierą „interesu prawnego”

Sednem zmian jest zniesienie jednej z najważniejszych barier proceduralnych. Obecnie osoba lub organizacja, która chce zaskarżyć określone działania władz, może mieć problem z wykazaniem, że dana uchwała bezpośrednio narusza jej interes prawny. Po zmianach mieszkańcy obszaru objętego programem ochrony powietrza będą mogli złożyć skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego bez konieczności wykazywania takiego interesu. Podobne uprawnienia mają otrzymać przedsiębiorcy działający na danym obszarze oraz organizacje społeczne zajmujące się ochroną powietrza lub zdrowia ludzi, jeżeli spełnią określone wymagania dotyczące okresu działalności.

Co można zaskarżyć i w jakim terminie

Skarga będzie mogła dotyczyć programu ochrony powietrza, jego aktualizacji, planu działań krótkoterminowych, a także bezczynności władz, jeżeli wymagany dokument w ogóle nie zostanie przyjęty. Na zaskarżenie uchwały przewidziano co do zasady sześć miesięcy od jej ogłoszenia.

I właśnie tutaj zaczyna się ciekawsza część całej historii.

Sąd nie wybierze nam pompy ciepła, ale może zakwestionować program

Nie należy oczywiście wyciągać z nowych przepisów wniosku, że organizacja ekologiczna będzie mogła pójść do sądu i zażądać, aby Kowalski wymienił swój piec na pompę ciepła — zwłaszcza że nie każda pompa ciepła będzie dofinansowana.

Sąd administracyjny nie będzie wybierał mieszkańcom rodzaju ogrzewania. Będzie kontrolował legalność oraz prawidłowość działania władz publicznych, w tym przyjętych programów ochrony powietrza. Różnica jest jednak istotna tylko na pierwszy rzut oka, ponieważ programy ochrony powietrza nie są jedynie abstrakcyjnymi dokumentami urzędniczymi. Powstają wtedy, gdy w danym regionie przekraczane są normy jakości powietrza, i mają określać działania, które pozwolą te przekroczenia ograniczyć. A jednym z najważniejszych źródeł emisji pozostaje ogrzewanie budynków. Sama Komisja Europejska, opisując wcześniejsze problemy Polski z realizacją wyroku dotyczącego jakości powietrza, wskazywała na powolne tempo wymiany pieców — przestarzałych kotłów na paliwa stałe używanych do ogrzewania indywidualnych gospodarstw domowych.

Skargi organizacji ekologicznych: elektrownia Północ, Imielin i terminal FSRU

Nie jest to wyłącznie teoretyczny scenariusz.

Organizacje ekologiczne już wielokrotnie wykorzystywały postępowania administracyjne i sądowe, aby kwestionować decyzje dotyczące dużych inwestycji. Jednym z najbardziej znanych przykładów była elektrownia Północ w Pelplinie. Fundacja ClientEarth zakwestionowała decyzje dotyczące planowanej elektrowni węglowej o mocy 1,6 GW. Wieloletni spór prawny zakończył się ostatecznie fiaskiem projektu, a sama organizacja uznała sprawę za przykład skutecznego zablokowania inwestycji.

Analogiczny mechanizm pojawił się przy kopalni Imielin-Północ. Mieszkańcy, wspierani przez Greenpeace i Fundację Frank Bold, zakwestionowali decyzję środowiskową. W 2020 r. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska uchyliła ją i skierowała sprawę do ponownego rozpatrzenia, co oznaczało powrót inwestycji do wcześniejszego etapu procedury. Jeszcze świeższy przykład pochodzi z 2026 r. Greenpeace zakwestionował pozwolenie na budowę terminala gazowego FSRU w Gdańsku. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie odmawiające wstrzymania prac i sprawa wróciła do ponownego rozpatrzenia.

Nie oznacza to oczywiście, że każda skarga organizacji ekologicznej jest próbą bezpodstawnego blokowania inwestycji. Pokazuje jednak, że droga prawna może realnie wpłynąć na tempo, zakres, a czasem nawet możliwość realizacji przedsięwzięcia. I właśnie dlatego nowe uprawnienia dotyczące programów ochrony powietrza mogą mieć istotne znaczenie. Jeżeli podobny mechanizm zostanie wykorzystany wobec programu uznanego za zbyt łagodny, skutkiem może być nie tylko konieczność jego zmiany, ale i wprowadzenia bardziej restrykcyjnych oraz kosztownych działań.

Mechanizm może być pośredni: od wyroku sądu do nowej uchwały samorządu

Możliwy scenariusz wygląda więc zupełnie inaczej niż hasło „sędzia nakaże wymienić piec”. Organizacja ekologiczna uznaje, że program ochrony powietrza w danym województwie jest zbyt łagodny. Składa skargę. Sąd stwierdza, że program nie spełnia wymogów prawa albo nie zapewnia odpowiednich działań. W konsekwencji samorząd musi program zmienić. Nowy program może natomiast przewidywać bardziej zdecydowane działania dotyczące emisji z budynków, w tym ograniczenia korzystania z określonych urządzeń grzewczych czy paliw — tak jak funkcjonujący w Krakowie zakaz palenia węglem i drewnem. Właściciel domu nie jest więc bezpośrednio adresatem wyroku sądu. Może jednak stać się adresatem przepisów, które samorząd będzie musiał przyjąć po sądowym zakwestionowaniu wcześniejszego programu. I właśnie dlatego pytanie o granice nowych uprawnień jest całkowicie zasadne.

Czy aktywista może pośrednio zmienić nasze ogrzewanie?

Nie będzie tak, że pojedynczy aktywista złoży skargę, a następnego dnia sąd nakaże mieszkańcom całego województwa kupić pompy ciepła. Może jednak powstać łańcuch pewnych zależności. Najpierw skarga organizacji, następnie kontrola sądowa programu, która wykaże niewystarczające działania. Później nakaz zmiany programu, z czym wiązać się będą bardziej restrykcyjne przepisy samorządowe, a w konsekwencji nowe obowiązki i koszty dla mieszkańców. Nie są to tylko czysto teoretyczne rozważania, co pokazują przykłady powstrzymania lub zaniechania wielkich inwestycji. Nowelizacja przepisów może również do takich sytuacji doprowadzić.

Silniejsze narzędzie nacisku na samorządy

Z punktu widzenia Ministerstwa Klimatu i Środowiska zmiana ma oczywiście logiczne uzasadnienie. Jeżeli w określonym miejscu przekraczane są normy jakości powietrza, mieszkańcy powinni mieć możliwość domagania się od władz skutecznych działań. Rząd wskazuje zresztą, że projekt ma wzmocnić prawo obywateli do ochrony zdrowia i czystego powietrza. Trudniej natomiast przewidzieć, jak nowe uprawnienia będą wykorzystywane w praktyce.

Organizacje ekologiczne otrzymają bowiem znacznie silniejsze narzędzie nacisku na samorządy. Jeżeli uznają, że działania są zbyt powolne, mogą próbować przenieść spór z poziomu politycznego na poziom sądowy. A sąd, nawet jeśli nie wskaże konkretnej technologii grzewczej, może zakwestionować program, który nie prowadzi — jego zdaniem — do wystarczającej poprawy jakości powietrza.

Gdzie jest granica sądowej kontroli polityki grzewczej?

I właśnie tutaj pojawia się najważniejsze pytanie: czy walka o czyste powietrze może doprowadzić do sytuacji, w której coraz więcej decyzji dotyczących codziennego życia będzie pośrednio wynikało z orzeczeń sądów? Dzisiaj chodzi o program ochrony powietrza. Jutro jego konsekwencją może być obowiązek ograniczenia określonych źródeł emisji. Dla mieszkańca oznacza to już bardzo konkretną rzecz: konieczność zainwestowania w inne ogrzewanie.

Nie oznacza to, że sądy przejmą kompetencje samorządów i zaczną wybierać mieszkańcom piece. Może jednak dojść do sytuacji, w której sądowa kontrola programów ochrony powietrza stanie się jednym z mechanizmów wymuszających coraz bardziej restrykcyjną politykę grzewczą — a najbardziej odczują to ci, u których wciąż pracują piece węglowe. Dlatego zdanie „sądy będą nam wyznaczać, z jakiego źródła ciepła mamy korzystać, bo jakiś aktywista złożył skargę” jest dziś zbyt daleko idącym uproszczeniem, ale równie dużym błędem byłoby uznanie, że nowe przepisy nie będą miały żadnego wpływu na właścicieli domów.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj