- Bezprawnik -
- Edukacja -
- Szkoły uszczelniają system zwolnień z lekcji. Najczęściej nie mają jednak takiego prawa
Szkoły uszczelniają system zwolnień z lekcji. Najczęściej nie mają jednak takiego prawa
Szkoły coraz dokładniej regulują zasady wcześniejszego opuszczania zajęć. Zwolnienie trzeba zgłosić odpowiednio wcześniej, przed wyjściem znaleźć wychowawcę, a czasem jeszcze uzyskać jego zgodę. W przypadku uczniów niepełnoletnich takie zasady mają swoje uzasadnienie. Problem zaczyna się wtedy, gdy dokładnie tę samą procedurę stosuje się wobec osiemnastolatka.
Zwolnienie dzień wcześniej, a później jeszcze zgoda nauczyciela
Przykłady takich regulacji nie są trudne do znalezienia. W statucie Zespołu Szkół Elektronicznych i Licealnych w Warszawie zapisano, że uczniowie pełnoletni powinni wysłać informację o zwolnieniu „w dniu poprzedzającym zdarzenie lub najpóźniej rano w dniu zdarzenia”. To jednak nie wszystko. Dalej statut wskazuje, że zwolniony uczeń może opuścić szkołę dopiero po uzyskaniu zgody wychowawcy.
Podobne rozwiązania występują w innych szkołach. Jedne wymagają podpisu wychowawcy lub dyrektora, inne zastrzegają, że to nauczyciel „podejmuje decyzję” o zwolnieniu ucznia, jeszcze inne przewidują, że pełnoletni uczeń, który wyjdzie bez zgody, nie będzie mógł później usprawiedliwić nieobecności.
Problem jest szczególnie widoczny przy nagłych sytuacjach. Wizytę lekarską można zaplanować dzień wcześniej. Nagłego bólu głowy, problemu rodzinnego albo konieczności pilnego wyjścia już nie. Nie oznacza to, że szkoła nie może wymagać informacji o wyjściu ucznia. Może. Czym innym jest jednak obowiązek poinformowania, a czym innym uzależnianie możliwości opuszczenia budynku przez dorosłą osobę od zgody nauczyciela.
Szkoła musi wiedzieć, ilu uczniów znajduje się w budynku
Za bardziej rygorystycznymi procedurami stoi zresztą racjonalny argument. Szkoła odpowiada za bezpieczeństwo uczniów i musi wiedzieć, kto faktycznie znajduje się na jej terenie. Ma to szczególne znaczenie na przykład podczas ewakuacji. Zgodnie z § 17 rozporządzenia MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej szkoły, w których jednocześnie przebywa ponad 50 użytkowników, powinny co najmniej raz w roku przeprowadzać praktyczne sprawdzenie organizacji i warunków ewakuacji. Powinno się ono odbyć nie później niż w ciągu trzech miesięcy od rozpoczęcia korzystania z budynku przez nowych użytkowników.
W szkolnych procedurach ewakuacyjnych pojawia się więc oczywisty obowiązek sprawdzania liczby uczniów. W jednej z oficjalnie opublikowanych procedur zapisano wręcz, że nauczyciel powinien znać liczbę obecnych uczniów oraz miejsce pobytu tych, którzy zostali wcześniej zwolnieni z lekcji. To trudno kwestionować. Jeżeli uczeń wychodzi ze szkoły, nauczyciel powinien o tym wiedzieć. W przeciwnym razie podczas alarmu może się okazać, że służby szukają w budynku osoby, która od godziny siedzi już w domu.
Tyle że potrzeba prowadzenia prawidłowej ewidencji obecności nie daje jeszcze szkole prawa do ograniczania wolności pełnoletniego człowieka. Szkoły znajdują się więc między młotem a kowadłem, ponieważ z jednej strony ryzykują odpowiedzialnością w przypadku „zabłąkanego ucznia”, z drugiej strony nie mają prawa ograniczać praw ani rodziców (sprawujących pieczę nad niepełnoletnimi dziećmi), ani dorosłych już uczniów.
Pełnoletni uczeń jest osobą dorosłą również w szkole
Szkoły często zapominają, że wewnętrzne regulacje nie mogą godzić w prawa osób pełnoletnich. Wiele zmienia się więc w szkole średniej – kiedy uczeń przekracza magiczną barierę 18 lat. Art. 10 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że pełnoletnim jest ten, kto ukończył osiemnaście lat, natomiast zgodnie z art. 11 k.c. wraz z pełnoletnością nabywa się pełną zdolność do czynności prawnych. Kodeks cywilny nie przewiduje żadnego odstępstwa od tej zasady. Nie przewidują go również Prawo Oświatowe, czy inne, szczególne ustawy.
Nie ma więc podstaw, aby traktować osiemnastoletniego ucznia tak, jakby nadal pozostawał pod bieżącą decyzją rodziców albo nauczyciela w zakresie tego, czy może wyjść z budynku. A wiele szkół po ostatnich wydarzeniach związanych z atakami w szkołach próbuje zaostrzyć zasady wewnątrz placówki właśnie przez dodatkowe wymogi względem zwalniania z lekcji.
Niezależnie od intencji (które z pewnością są dobre – szkole zależy przecież na zapewnieniu bezpieczeństwa) takie zasady są bezprawne, w związku z czym nie powinny być stosowane. Nawet Rzecznik Praw Obywatelskich wskazywał, że w Prawie oświatowym nie ma szczegółowych regulacji dotyczących zwalniania pełnoletnich uczniów z zajęć, a szkolne statuty nie mogą ograniczać praw, które wynikają z przepisów powszechnie obowiązujących. Rzecznik podkreślał, że osoba pełnoletnia powinna mieć możliwość samodzielnego kształtowania swojej sytuacji prawnej, w tym usprawiedliwiania własnych nieobecności, czy opuszczania budynku szkoły.
To nie oznacza oczywiście, że po osiemnastych urodzinach uczeń może ignorować wszystkie zasady obowiązujące w szkole. Nadal jest uczniem i podlega statutowi. Statut nie może jednak zamienić nauczyciela w osobę, która decyduje, czy dorosły człowiek może fizycznie opuścić budynek, nawet jeżeli taka zgoda wydaje się tylko formalnością.
Szkoła może określić zasady usprawiedliwiania nieobecności
Co do zasady, regulowanie kwestii usprawiedliwiania nieobecności należy do kompetencji szkół. Art. 99 pkt 2 Prawa oświatowego stanowi, że statut szkoły określa obowiązki ucznia dotyczące usprawiedliwiania nieobecności, w tym termin i formę usprawiedliwiania nieobecności przez osoby pełnoletnie. Ministerstwo Edukacji w odpowiedzi na interpelację z czerwca 2025 r. potwierdziło, że przepisy nie określają jednej obowiązującej formy usprawiedliwienia i pozostawiają tę kwestię szkołom.
Szkoła może więc wymagać wiadomości w dzienniku elektronicznym, określić termin usprawiedliwienia, przewidzieć sposób zgłaszania wcześniejszego wyjścia i ustalić, kto powinien taką informację odnotować. Nie może jednak wprowadzać zasad, które nie przewidują sytuacji szczególnych (na przykład konieczność zwolnienia z lekcji, która powstała w dniu nieobecności, a nie dzień wcześniej).
Jeżeli rodzic zwalnianego dziecka, lub pełnoletni uczeń nie zastosuje się do procedury, mimo braku ważnych powodów, szkoła może mieć podstawy do potraktowania nieobecności jako nieusprawiedliwionej, jeżeli tak wynika ze zgodnego z prawem statutu. Szkoły jednak muszą w tym zakresie zachować szczególną ostrożność, ponieważ nawet realizowanie ustawowych kompetencji nie powoduje możliwości ograniczania praw i swobód uczniów i ich rodziców.
Zgoda nauczyciela na opuszczenie szkoły to fikcja prawna
Konstytucja w art. 31 ust. 1 stanowi, że wolność człowieka podlega ochronie prawnej. Zgodnie z ust. 2 nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Oczywiście „prawo” to pojęcie szerokie, jednak należy przez to rozumieć m.in. ustawy, rozporządzenia, czy akty prawa miejscowego – statut szkoły „prawem” w tym ujęciu nie jest, jeżeli oczywiście koliduje ze swobodami obywatelskimi.
Ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności mogą być ustanawiane tylko w ustawie. Jeszcze bardziej bezpośredni jest art. 41 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym każdemu zapewnia się wolność osobistą, a jej ograniczenie może nastąpić wyłącznie na zasadach i w trybie określonych w ustawie – z pewnością więc statut szkoły nie ma takiej mocy sprawczej.
Jak więc wybrnąć z tego kryzysu prawnego? Bardzo łatwo. Nauczyciel może odnotować wyjście. Może następnie ocenić je zgodnie ze statutem z punktu widzenia frekwencji. Nie ma natomiast ogólnej kompetencji do fizycznego zatrzymania pełnoletniego ucznia w budynku tylko dlatego, że nie uważa jego powodu za wystarczająco ważny.
Bezpieczeństwo nie może godzić w swobody obywatelskie
Łatwo zrozumieć, dlaczego szkoły próbują uszczelniać system. Jeżeli w budynku jest kilkuset uczniów, dyrektor i nauczyciele muszą mieć aktualną informację, kto w nim przebywa. Podczas pożaru, alarmu czy ćwiczeń ewakuacyjnych różnica między „nie ma go, bo wyszedł” a „nie wiemy, gdzie jest” może mieć zasadnicze znaczenie.
Zasadniczo nauczyciel na początku lekcji sprawdza obecność, dzięki temu wie, ile osób znajduje się w klasie. Zgoda nauczyciela na opuszczenie budynku szkoły w tym zakresie nie jest potrzebna, a wręcz nie rozwiązuje problemu. Uczeń bowiem niekoniecznie musi ten budynek opuścić. Lepszym rozwiązaniem jest portiernia, która odnotowuje wejścia i wyjścia z budynku szkoły – dzięki temu można panować nad liczbą osób wewnątrz, bez ograniczania praw jednostek.
