- Bezprawnik -
- Prawo -
- Dwukadencyjność to ogromne ryzyko dla samorządów. O tym jak duże, przekonamy się przy najbliższych wyborach
Dwukadencyjność to ogromne ryzyko dla samorządów. O tym jak duże, przekonamy się przy najbliższych wyborach
Dwukadencyjność wójtów, burmistrzów i prezydentów miast miała przewietrzyć samorządy i zapobiegać zabetonowaniu lokalnej władzy. Intencja mogła być dobra. Problem w tym, że przy okazji ustawodawca stworzył bardzo skuteczny mechanizm odstraszający od samorządu ludzi, których właśnie najbardziej warto byłoby do niego przyciągnąć.
Przy następnych wyborach zobaczymy prawdziwe skutki dwukadencyjności
Dawniej wójt mógł kierować gminą przez kilka dekad – o tym, czy już czas pożegnać się ze swoim gabinetem decydowali wyborcy. Sytuacja jednak diametralnie się zmieniła. Zasada dwukadencujności została wprowadzona w 2018 roku. Obecnie art. 11 § 4 Kodeksu wyborczego stanowi, że prawa wybieralności na wójta w danej gminie nie ma osoba, która została już w tej gminie dwukrotnie wybrana na ten urząd. Ograniczenie dotyczy również burmistrzów i prezydentów miast.
Co istotne, kadencje zaczęto liczyć właśnie od wyborów z 2018 r. Oznacza to, że osoby wybrane wówczas, a następnie ponownie w 2024 r., przy kolejnych wyborach samorządowych nie będą mogły po raz trzeci ubiegać się o tę samą funkcję w tej samej gminie. Oznacza to, że pierwsze skutki tej reformy zobaczymy podczas kolejnych wyborów samorządowych – w 2029 roku.
Ostatnio pojawiła się próba zniesienia tej zasady, jednak ostatecznie zmiany nie zostały przegłosowane. A szkoda, bo już wkrótce w wielu gminach może pojawić się spory problem. Warto pamiętać, że czym innym jest dyskusja o teoretycznej dwukadencyjności, a czym innym sytuacja, w której jednocześnie z wielu gmin znikną doświadczeni wójtowie i burmistrzowie, niezależnie od tego, czy mieszkańcy nadal chcieliby ich wybierać. Swoją drogą ciekawe, że podobnego rozwiązania nie zdecydowano się wprowadzić wobec posłów czy senatorów.
Dziesięć lat poza własnym zawodem to bardzo długo
Wójtami, burmistrzami czy prezydentami nie zostają wyłącznie zawodowi politycy. Do samorządu trafiają przedsiębiorcy, prawnicy, inżynierowie, menedżerowie, nauczyciele, urzędnicy czy osoby zarządzające dużymi zespołami. Często są to ludzie w wieku 35–45 lat, czyli dokładnie w tym momencie życia zawodowego, w którym buduje się pozycję na rynku, firmę, specjalizację i kolejne szczeble kariery.
Startując na wójta, taka osoba musi dziś brać pod uwagę bardzo prosty rachunek. Jeżeli wygra dwa razy, przez około dekadę będzie funkcjonowała poza swoim dotychczasowym zawodem. Po tym czasie ustawa powie jej: w tej gminie już nie możesz kandydować. I co dalej?
Przedsiębiorca przez ten czas nie rozwijał własnej firmy. Menedżer wypadł ze ścieżki korporacyjnej. Specjalista nie budował doświadczenia w swojej branży. Prawnik czy inżynier przez lata wykonywał zupełnie inne obowiązki. Powrót po dziesięciu latach nie zawsze będzie prosty. W niektórych zawodach może być wręcz bardzo trudny, a czasem niemożliwy. Raczej mało osób zdecyduje się zaryzykować walkę o fotel włodarza gminy w momencie, gdy po zakończeniu dwóch kadencji wróci na stanowisko młodszego specjalisty (zamiast być już seniorem w swojej firmie z adekwatnie wyższą wypłatą) i będzie musiał od nowa budować stabilność finansową.
No chyba że osoby odpowiedzialne za tę reformę chciały doprowadzić do sytuacji, w której osoba zarządzająca gminą musi za wszelką cenę się „ustawić”. Teoretycznie bowiem ryzyko zaczynania na rynku od nowa zwiększa ryzyko korupcji (tak, ktoś może mieć pomysł, że takie oszczędności na czarną godzinę się przydają), czy niekorzystnego rozporządzenia mieniem gminy.
W Warszawie polityczna kariera może trwać dalej
Ten problem wygląda zupełnie inaczej w Warszawie, Krakowie czy innym dużym mieście. Prezydent dużej metropolii po dwóch kadencjach pozostaje osobą rozpoznawalną w całym kraju. Może kandydować do Sejmu, Senatu, Parlamentu Europejskiego albo szukać innej funkcji publicznej. Sam urząd jest często polityczną trampoliną.
Niestety, w małej gminie mechanizm jest zupełnie inny. Dobry wójt może być świetnie rozpoznawalny wśród kilku czy kilkunastu tysięcy mieszkańców i praktycznie anonimowy trzy powiaty dalej. Taka rozpoznawalność nie daje automatycznie mandatu poselskiego czy senatorskiego. Nie zawsze wystarczy nawet do zbudowania poparcia potrzebnego do objęcia funkcji starosty czy płatnego członka zarządu powiatu. O mandacie w sejmiku województwa nie wspominając.
Po dwóch kadencjach może się więc okazać, że bardzo dobry samorządowiec ma doświadczenie w zarządzaniu gminą, zna administrację, finanse publiczne, inwestycje, fundusze europejskie i lokalne problemy, ale ustawodawca właśnie zamknął mu drogę do dalszego wykonywania pracy, w której przez lata zdobywał kompetencje.
To o małe gminy powinniśmy się bać
Problem ze znalezieniem dobrego i odpowiedzialnego włodarza zapewne ominie większe ośrodki miejskie. Na mieszkańców niewielkich miejscowości może paść blady strach – bo wybierać mogą, co jednak jeżeli będzie to wybór, jak między dżumą i cholerą? Pensja wójta dziś już tak nie przyciąga, a rola włodarza nie cieszy się już tak dużą estymą, jak kiedyś.
W małych miejscowościach już dziś nie zawsze można znaleźć kolejkę świetnie przygotowanych kandydatów na wójta. Funkcja oznacza ogromną odpowiedzialność, nieustanną ocenę mieszkańców, konfliktowe decyzje i konieczność poruszania się jednocześnie w prawie, finansach, inwestycjach, oświacie i gospodarce komunalnej.
Jeżeli do tego potencjalnemu kandydatowi powiemy: możesz porzucić swoją dotychczasową karierę, poświęcić samorządowi dziesięć lat, ale później – nawet jeśli mieszkańcy będą z ciebie zadowoleni – nie pozwolimy im wybrać cię ponownie, część rozsądnych ludzi po prostu podziękuje. Nie dlatego, że nie chcą działać dla swojej miejscowości. Dlatego, że potrafią liczyć.
Do samorządu pójdziemy dopiero przed emeryturą?
Efekt wprowadzenia dwukadencyjności może być dokładnie odwrotny od zamierzonego. Zamiast przyciągać do lokalnej polityki młodszych specjalistów, menedżerów i przedsiębiorców, możemy doprowadzić do sytuacji, w której kandydowanie na wójta będzie najbardziej racjonalne dla osoby znajdującej się pod koniec kariery zawodowej.
Ktoś mający 58 czy 60 lat może uznać, że dwie kadencje są naturalnym zwieńczeniem życia zawodowego. Po ich zakończeniu przejdzie na emeryturę i problem powrotu na rynek pracy właściwie nie istnieje. Znacznie trudniejszą decyzję podejmuje czterdziestolatek. To właśnie on może mieć energię, doświadczenie, świeże pomysły i kolejne dwadzieścia lat aktywności zawodowej przed sobą. Jednocześnie dokładnie wie, że po dwóch kadencjach może zostać z bardzo specyficznym doświadczeniem zawodowym i koniecznością odbudowania wcześniejszej kariery niemal od początku. A to może skutecznie odstraszać tych, których w samorządzie potrzebujemy najbardziej.
Oczywiście wieloletnia władza również ma swoje patologie, ale to wyborcy decydują. Dlaczego więc odebrano im wybór?
Oczywiście w idei dwukadencyjności jest nieco racji. Wieloletni włodarz dysponuje ogromną przewagą rozpoznawalności. Przez lata uczestniczy w lokalnych wydarzeniach, pojawia się w mediach gminnych, przecina wstęgi, spotyka mieszkańców i buduje relacje. Kandydat startujący przeciwko niemu zaczyna z zupełnie innej pozycji.
W debacie sejmowej dotyczącej projektu likwidacji dwukadencyjności właśnie ten problem wskazywano jako argument za utrzymaniem obecnego systemu. Można więc zrozumieć, skąd wziął się pomysł ograniczenia liczby kadencji. Tylko że demokracja ma już mechanizm zmiany wójta. Nazywa się wybory (a w tej kadencji również referendum – te bowiem zaczynają zyskiwać na popularności).
Jeżeli mieszkańcy po dziesięciu latach nadal chcą wybrać tę samą osobę, trudno jest zaakceptować założenie, że państwo wie od nich lepiej, kto powinien zarządzać ich gminą. Zwłaszcza, że dobry włodarz to nie tylko osoba, która ściska ręce zaproszonym gościom i bryluje w mediach. To osoba odpowiedzialna za całe funkcjonowanie gminy. Za pozyskiwanie funduszy. Za pracę całego urzędu. To szef, który może przyciągnąć do urzędu dobrych specjalistów, ale również wprowadzić patologiczną atmosferę pracy i doprowadzić do masowych zwolnień (tak, historia zna takie przypadki). Nieodpowiednia osoba na czele gminy może zahamować rozwój samorządu i sparaliżować działanie urzędu. Owszem, wtedy można przeprowadzić referendum i takiego włodarza odwołać. Jak jednak znaleźć na jego miejsce odpowiedniego kandydata?
Dwukadencyjność, czyli piekło dobrych intencji
Teoretycznie dwukadencyjność miała zostać zniesiona. Ustawa jednak nie wyszła z sejmu. Co ciekawe, temat nadal nie jest politycznie zamknięty. W Sejmie znajduje się senacki projekt uchylający ograniczenie dwukrotnego wyboru wójta, burmistrza i prezydenta miasta. Projekt trafił do pierwszego czytania 5 listopada 2026 r., ale na ten moment procedura nie została zakończona. Jakie będą losy tego projektu? Ciężko stwierdzić, ale czas zdecydowanie się kurczy.
Jeżeli nic się nie zmieni najbliższe wybory samorządowe będą bardzo ciekawym eksperymentem. Może się okazać, że w części gmin pojawią się nowi, świetni kandydaci i dwukadencyjność rzeczywiście przyniesie oczekiwane odświeżenie lokalnej polityki. Obawiam się jednak, że pojawi się wysyp osób, które nie mają odpowiedniej wiedzy i predyspozycji do piastowania takiego stanowiska, a dobrych kandydatów może brakować. Oczywiście wszystko będzie zależało od specyfiki danej gminy i osób zaangażowanych w jej życie społeczne.
zobacz więcej:
