Jedno zdanie w umowie, przez które Polacy tracą pieniądze. Prawie nikt go nie czyta

Polskie prawo cywilne opiera się na zasadzie swobody umów. Strony mogą ułożyć stosunek prawny w zasadzie dowolnie, o ile nie narusza to przepisów, zasad współżycia społecznego ani natury tego stosunku. W praktyce oznacza to, że w umowie może się znaleźć naprawdę wiele — i nie wszystko, co tam trafia, jest korzystne dla obu stron.

Automatyczne przedłużenie umowy z podwyżką czynszu lub abonamentu

To jedna z najczęstszych ukrytych pułapek w umowach, z którymi stykają się konsumenci. Mechanizm jest prosty: umowa zawiera klauzulę, zgodnie z którą po upływie okresu obowiązywania przedłuża się automatycznie na kolejny okres — najczęściej roczny — jeśli strona nie złoży wypowiedzenia w ściśle określonym terminie. Sam w sobie taki zapis nie jest nielegalny. Staje się pułapką w połączeniu z prawem usługodawcy do jednostronnej zmiany cennika lub automatyczną waloryzacją czynszu.

W umowach najmu mieszkań powszechny jest zapis pozwalający wynajmującemu podnosić czynsz raz do roku o wskaźnik inflacji. To zgodne z prawem, o ile umowa to przewiduje. Gorzej, gdy klauzula waloryzacyjna jest sformułowana ogólnikowo — na przykład „wynajmujący zastrzega sobie prawo do zmiany wysokości czynszu" bez wskazania mechanizmu, terminu czy limitu podwyżki. Taki zapis wobec konsumenta może zostać uznany za niedozwolone postanowienie umowne (tzw. klauzulę abuzywną) w rozumieniu art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Podobny schemat obowiązuje u operatorów telekomunikacyjnych i dostawców internetu. Zgodnie z ustawą – Prawo telekomunikacyjne, jeśli operator zmienia warunki umowy na niekorzyść abonenta, ten ma prawo wypowiedzieć umowę bez kary. Tyle że warunek jest jeden: zmiana musi zostać zakomunikowana, a abonent musi zareagować w terminie. Kto przeoczy powiadomienie (często wysyłane w sposób łatwy do przeoczenia), godzi się na nowe warunki automatycznie.

Kary umowne za wcześniejsze rozwiązanie umowy

Kary umowne to kolejna przestrzeń, w której łatwo o nieprzyjemne niespodzianki. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że kara umowna w polskim prawie może dotyczyć wyłącznie zobowiązań niepieniężnych. Jak pisaliśmy na łamach Bezprawnika, omawiając najczęstsze błędy w umowach — zastrzeżenie kary umownej na wypadek nieterminowej zapłaty jest po prostu nieważne z mocy prawa (art. 483 § 1 k.c.). W takiej sytuacji jedynym narzędziem wierzyciela są odsetki.

Inaczej wygląda to przy obowiązkach niepieniężnych — na przykład przy utrzymywaniu aktywnej karty SIM u operatora, dotrzymaniu zakazu konkurencji czy przestrzeganiu zasad użytkowania wynajmowanego sprzętu. Tu kara umowna jako zabezpieczenie umowy jest w pełni dopuszczalna i szeroko stosowana. Wysokość takiej kary bywa jednak rażąco zawyżona w stosunku do wartości całej umowy, a to otwiera drogę do jej sądowego miarkowania na podstawie art. 484 § 2 k.c.

Problem z karami umownymi narasta zwłaszcza w umowach abonamentowych z zobowiązaniem na czas określony. Kto podpisuje dwuletnią umowę na internet z rabatem, a potem chce się z niej wycofać po pół roku, musi liczyć się z koniecznością zwrotu przyznanej ulgi. To nie jest stricte kara umowna, ale w odczuciu konsumenta działa identycznie — za odejście trzeba zapłacić.

Ukryta pułapka w umowie o pracę: zakaz konkurencji i klauzule lojalnościowe

Pułapki umowne nie dotyczą wyłącznie konsumentów. W relacjach pracowniczych jednym z najczęściej niedocenianych zagrożeń jest klauzula o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Pracownik, który podpisuje umowę o zakazie konkurencji, często nie analizuje jej warunków w kontekście przyszłych konsekwencji. Tymczasem taka klauzula może ograniczać możliwość podjęcia pracy w całej branży na okres roku, dwóch, a niekiedy nawet trzech lat.

Zgodnie z art. 101² Kodeksu pracy pracodawca, który zawarł z pracownikiem umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, jest zobowiązany do wypłacania odszkodowania — w wysokości co najmniej 25% wynagrodzenia otrzymywanego przed ustaniem stosunku pracy. W praktyce zdarzają się przypadki, w których umowa o zakazie konkurencji wprawdzie istnieje, ale pracodawca nie wypłaca odszkodowania albo próbuje się od niego uchylić. Pracownik powinien wiedzieć, że w takiej sytuacji zakaz konkurencji przestaje go wiązać, co potwierdza utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego.

O ile samo wypowiedzenie umowy o pracę przez pracownika nie wymaga uzasadnienia i jest procedurą stosunkowo prostą, o tyle konsekwencje w postaci aktywowanego zakazu konkurencji potrafią zaskoczyć. Warto przeczytać klauzulę lojalnościową jeszcze przed podpisaniem umowy o pracę, a nie w dniu składania wypowiedzenia.

Inną pułapką spotykana w stosunkach pracy jest umowa o podnoszenie kwalifikacji z obowiązkiem odpracowania. Pracodawca finansuje studia podyplomowe lub kurs, a pracownik zobowiązuje się przepracować określoną liczbę lat. Jeśli odejdzie wcześniej, musi proporcjonalnie zwrócić koszty szkolenia. Kodeks pracy (art. 103⁵) ogranicza taki obowiązek do trzech lat, ale kwoty potrafią sięgać kilkunastu tysięcy złotych.

Jednostronna zmiana warunków umowy przez silniejszą stronę

Jednym z bardziej kontrowersyjnych zapisów w umowach konsumenckich jest tzw. klauzula modyfikacyjna — postanowienie uprawniające usługodawcę do jednostronnej zmiany regulaminu lub cennika. Takie zapisy pojawiają się w umowach z bankami, dostawcami mediów, operatorami platform cyfrowych i siłowniami.

Nie każda klauzula modyfikacyjna jest niedozwolona. Jeżeli umowa precyzyjnie wskazuje okoliczności uzasadniające zmianę (np. wzrost stawki VAT, zmianę przepisów prawa), a konsument zachowuje prawo do wypowiedzenia umowy w razie braku akceptacji nowych warunków — zapis jest co do zasady skuteczny. Inaczej jednak, gdy formularz mówi ogólnie o „prawie do zmiany regulaminu", nie precyzując przyczyn ani nie gwarantując prawa do rezygnacji. W rejestrze klauzul niedozwolonych prowadzonym przez UOKiK takie zapisy figurują od lat i regularnie pojawiają się nowe.

O skali problemu świadczy też praktyka banków. Zmiany tabel opłat i prowizji często komunikowane są wyłącznie poprzez wiadomości w bankowości elektronicznej, łatwe do przeoczenia. Klient, który przez dwa miesiące nie zaloguje się do aplikacji, może nie zauważyć, że za prowadzenie rachunku płaci już nie 0 zł, a 15 zł miesięcznie.

Jak się bronić przed ukrytymi pułapkami w umowach

Fundamentalna zasada jest banalna, ale wciąż niedoceniana: trzeba czytać to, co się podpisuje. Nie chodzi nawet o znajomość przepisów — wystarczy zwrócić uwagę na kilka kluczowych punktów każdej umowy.

Po pierwsze, warto zawsze sprawdzić, na jakich warunkach umowa się przedłuża i jakie są terminy wypowiedzenia. Po drugie, należy szukać zapisów o karach umownych, zwrocie ulg i konsekwencjach wcześniejszego rozwiązania. Po trzecie, kluczowe jest ustalenie, czy druga strona przyznaje sobie prawo do jednostronnych zmian — i na jakich zasadach.

Konsument, który podejrzewa, że dany zapis w umowie jest klauzulą abuzywną, ma prawo zakwestionować go na drodze sądowej. Sąd może uznać takie postanowienie za niewiążące konsumenta, nawet jeśli ten je podpisał. W sprawach tego typu bezpłatnej pomocy udzielają miejscy i powiatowi rzecznicy konsumentów.

Warto też pamiętać o przysługujących prawach w relacji ze sprzedawcą. Kwestia uprawnień z tytułu rękojmi i niezgodności towaru z umową — choć pozornie niezwiązana z pułapkami umownymi — w praktyce pojawia się wtedy, gdy regulamin sklepu próbuje te prawa ograniczyć. Jeśli na przykład regulamin mówi, że reklamacja butów jest możliwa tylko w ciągu 30 dni od zakupu, to taki zapis nie ma mocy prawnej wobec konsumenta. Prawo daje dwa lata, i żaden regulamin tego nie zmieni.

Z kolei w stosunkach pracy pracownik przed podpisaniem umowy powinien zwrócić uwagę nie tylko na wynagrodzenie i wymiar czasu pracy, ale też na wszystkie dokumenty towarzyszące — w szczególności umowę o zakazie konkurencji, regulamin pracy i umowę szkoleniową. Znajomość zasad dotyczących wypowiedzenia umowy o pracę i okresów wypowiedzenia pozwala uniknąć sytuacji, w której odejście z firmy okazuje się kosztowne.

Ukryta pułapka w umowie to nie zawsze celowe działanie

Trzeba uczciwie przyznać, że nie każda niekorzystna klauzula w umowie wynika ze złej woli. Część z nich to po prostu efekt stosowania szablonowych wzorców, pisanych „na zapas" przez prawników obsługujących dużą firmę. Korporacja zabezpiecza się na wszelkie scenariusze, a konsument lub pracownik — o ile nie przeczyta dokumentu — przyjmuje to bezkrytycznie.

Nie zmienia to jednak faktu, że skutki finansowe bywają realne i dotkliwe. Operator nalicza zwrot ulgi za wcześniejsze rozwiązanie umowy, wynajmujący podnosi czynsz o kwotę, na którą najemca się nie godził, a pracodawca żąda zwrotu kosztów szkolenia od pracownika, który chce zmienić pracę. We wszystkich tych przypadkach ochronę dają przepisy prawa — ale tylko pod warunkiem, że zainteresowany wie, iż ta ochrona istnieje.

Właśnie dlatego warto traktować każdą umowę nie jak formalność do odhaczenia, ale jak dokument, który może mieć realne konsekwencje. Kilkanaście minut poświęconych na lekturę warunków potrafi oszczędzić wielokrotnie więcej pieniędzy, niż kosztuje ten stracony czas.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj