- Bezprawnik -
- Prawo -
- Ukradniesz swetry za 799 zł i skończy się na grzywnie. Za przeklejenie metki z zabawki grozi 8 lat
Ukradniesz swetry za 799 zł i skończy się na grzywnie. Za przeklejenie metki z zabawki grozi 8 lat
W Polsce – patrząc wyłącznie przez pryzmat surowości i nieuchronności konsekwencji – bardziej „opłaca się” być zwykłym złodziejem niż niezdarnym oszustem. Choć zdrowy rozsądek podpowiada, że obie te postawy zasługują na podobne potępienie, polski Kodeks karny traktuje je w sposób uderzająco asymetryczny.
Aby to zrozumieć, wystarczy zestawić ze sobą dwa proste przykłady.
Kradzież w sklepie kontra oszustwo na cenie. Dwa scenariusze
W pierwszym scenariuszu wchodzisz do marketu, pakujesz pod kurtkę 4 swetry, buty oraz zapas kawy na rok o łącznej wartości 799 zł, po czym łapie cię ochrona. Popełniasz wykroczenie. Cała sprawa kończy się przeważnie krótką spowiedzią przed patrolem oraz dzielnicowym i grzywną. Szczegółowo o tym, co grozi za kradzież w sklepie, pisaliśmy osobno.
W drugim scenariuszu idziesz na dział z zabawkami, widzisz wyścigówkę za 101 zł i uznajesz, że uczciwsza (dla ciebie) będzie cena o połowę niższa. Odklejasz kod z tańszego produktu i przyklejasz na droższy, podchodzisz do kasy i płacisz. Przekręt życia jest przestępstwem z art. 286 Kodeksu karnego. I nie pomoże tłumaczenie, że to była zwykła pomyłka przy kasie samoobsługowej, jeśli naklejkę zamieniłeś celowo.
Próg 800 zł przy kradzieży, brak progu przy oszustwie
Rozbieżność wynika z mechanizmu, według którego system wycenia szkodliwość obu czynów. Jeśli wartość skradzionego towaru nie przekracza progu 800 zł, kradzież to jedynie wykroczenie. Przy oszustwie dolny limit wartości nie istnieje. Aczkolwiek art. 134 Kodeksu wykroczeń przewiduje łagodniejszą odpowiedzialność w przypadku drobnych oszustw, gdy szkoda nie przekracza 100 zł.
§ 1. Kto przy sprzedaży towaru lub świadczeniu usług oszukuje nabywcę co do ilości, wagi, miary, gatunku, rodzaju lub ceny, jeżeli nabywca poniósł lub mógł ponieść szkodę nieprzekraczającą 100 złotych, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto przy nabyciu produktów rolnych lub hodowlanych oszukuje dostawcę co do ilości, wagi, miary, gatunku lub ceny, jeżeli dostawca poniósł lub mógł ponieść szkodę nieprzekraczającą 100 złotych.
Kara za kradzież i kara za oszustwo w Kodeksie karnym
Za kradzież Kodeks karny przewiduje od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności, podczas gdy widełki za oszustwo rozciągają się od pół roku do 8 lat (gdy sprawa jest mniejszej wagi, sprawcy grozi grzywna, ograniczenie wolności albo maksymalnie 2 lata za kratkami).
Wypadek mniejszej wagi i znikoma szkodliwość. Prawo z ludzką twarzą kontra biurokratyczny młyn
Na szczęście sądy nie zawsze działają jak bezduszne algorytmy i raczej nikt za lekkomyślną zamianę ceny nie trafia za kraty na wiele lat. Gdyby było inaczej, 70-latka, która trafiła w ręce policji przez kilka truskawek (w czerwcu w Wałbrzychu do dwóch zważonych kobiałek dosypała truskawki z trzeciego koszyczka), poszłaby siedzieć na kilka lat. Ta sprawa dobrze pokazuje, jak cienka bywa granica, gdy w grę wchodzi oszustwo a kradzież w sklepie.
Jeżeli czyn nie jest społecznie szkodliwy albo jego szkodliwość jest znikoma, nie może być mowy o odpowiedzialności sprawcy – w przypadku wykroczeń kluczowa jest tu społeczna szkodliwość wykroczenia. Użycie wentylu bezpieczeństwa w postaci zakwalifikowania czynu jako wypadku mniejszej wagi lub znikomej społecznej szkodliwości kończy się grzywną lub warunkowym umorzeniem (warunkowego umorzenia nie stosuje się do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności).
Warunkowe umorzenie postępowania karnego przy drobnym oszustwie
Według art. 66 § 1 Kodeksu karnego:
Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.
Warunkowe umorzenie postępowania karnego to jednak wciąż finał procedury, a nie jej brak. O ile przy kradzieży towaru za 200 czy 300 zł winowajca zaraz wraca do domu, o tyle niezdarna próba oszustwa wciąga delikwenta w zatrzymanie, maraton przesłuchań, wizytę u prokuratora i widmo rozprawy w sądzie.
Dlaczego państwo woli złodzieja od oszusta?
Różnica w traktowaniu obu czynów sprowadza się do intencji ustawodawcy. Z punktu widzenia prawa oszustwo jest groźniejsze społecznie, ponieważ wymaga kombinowania i przemyślanego dążenia do celu. Kradzież to w tej logice po prostu rzecz zwędzona pod wpływem chwili. Prawo uderza w cwaniactwo i cynizm. Sięgnięcie do cudzej kieszeni to bezmyślność, ale manipulacja to już atak na fundamenty zaufania.
