Wolałbym, żeby nikogo nie zmuszano do przeprosin. Skoro jednak musimy, wróćmy do szczekania pod ławą

Wymuszonymi przeprosinami można kpić z pokrzywdzonego

W przypadku różnego rodzaju sądowych sporów o słowa skład orzekający może przymusić stronę, która przegrała, by publicznie przeprosiła zwycięzcę. Po co? Z pewnością nikt nawet przez chwilę nie łudzi się co do szczerości wymuszonych przeprosin. O tym, jak wygląda rytuał przepraszania w dobie sztucznej inteligencji, przekonaliśmy się na sam koniec sporu, który toczyła Jabłczyńska kontra Grochola.

Naprawdę nie chcę wchodzić w to, czy rację w nim miała aktorka, czy pisarka i zarazem producentka spornego filmu. Moją uwagę przykuły jednak przeprosiny opublikowane przez Jabłczyńską. Tym razem mieliśmy do czynienia z reakcją na wezwanie przedsądowe, a więc jedynie groźbę procesu. Sama treść przeprosin była dość standardowa. Istotny był jednak dopisek „Materiał stworzony przy pomocy AI”.

Być może część z nas pamięta krążący po internecie obrazek, w którym pan Piotr został przeproszony przez pana Daniela na skutek wyroku Sądu Rejonowego w Wałbrzychu. Na pierwszy rzut oka mogliśmy w tych przeprosinach przeczytać, że pan Piotr „jest śmieciem i psychopatą”. Ten fragment został zapisany wyjątkowo dużą czcionką. Reszta, zgodna z zasądzoną treścią przeprosin, mogła umknąć odbiorcy.

Wracamy więc do pytania o sens całej tej szopki. Niestety w treści przepisów go nie znajdziemy.

Przeprosiny w prawie cywilnym: oświadczenie z art. 24 kodeksu cywilnego

Tak naprawdę mamy do czynienia z dwiema różnymi instytucjami. W przypadku cywilnoprawnych sporów o ochronę dóbr osobistych w grę wchodzi złożenie oświadczenia. Interesuje nas art. 24 § 1 kodeksu cywilnego:

Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Kosztowny nakaz publikacji przeprosin w mediach

Oświadczenie to najczęściej ma formułę przeprosin. W grę wchodzi nawet bardzo kosztowny nakaz publikacji przeprosin w mediach. Zdarzają się jednak bardziej cywilizowane warianty, sprowadzające się do odwołania wcześniej wypowiedzianych słów bez konieczności publicznego samobiczowania ku uciesze gawiedzi. W przypadku prawa karnego nie ma tak łatwo.

Przeprosiny w prawie karnym: obowiązek przy zawieszeniu wykonania kary

Wiemy już, że istnieją w Polsce przepisy przewidujące karę nawet więzienia za zniewagę oraz zniesławienie. Pierwsze przestępstwo to publiczne zwymyślanie kogoś, drugie zaś to pomówienie kogoś o postępowanie lub właściwości, które mogłyby narazić na szwank jego reputację.

Instytucja przymusowych przeprosin wobec pokrzywdzonego, którą znajdziemy w art. 72 § 1 pkt 2 kodeksu karnego, ma zastosowanie także do innych przestępstw. Do tego sąd stosuje ją w bardzo specyficznych okolicznościach:

§ 1. Zawieszając wykonanie kary, sąd zobowiązuje, a jeżeli orzeka środek karny, może zobowiązać skazanego do: […] 2) przeproszenia pokrzywdzonego, […] – przy czym orzeka się przynajmniej jeden z obowiązków.

Nakaz przeproszenia pokrzywdzonego nie broni się nawet przy poważniejszych przestępstwach

Innymi słowy: jeśli chcesz liczyć na zawieszenie wykonania kary, to musisz przeprosić pokrzywdzonego. Przy poważniejszych przestępstwach również nie ma to większego sensu. Zazwyczaj skazany miał okazję przeprosić w trakcie rozprawy. Później cały czas pozostaje kwestia wątpliwości co do szczerości takiego gestu i tego, jak bardzo zniesmaczony będzie sam pokrzywdzony w trakcie czytania przeprosin.

Przy tych dwóch konkretnych przestępstwach, ściganych zresztą w trybie, w którym oskarżenie prywatne wnosi sam pokrzywdzony, mamy praktycznie pewność, że przeprosiny będą nieszczere. Do tego sama ich karalność jest – najdelikatniej rzecz ujmując – kontrowersyjna.

Odszczekiwanie pod ławą stosowano w Polsce do XVII wieku

Skoro wiemy, że mamy do czynienia z formą rytuału, który ma na celu zawstydzić i upokorzyć stronę przegraną, to powinniśmy coś z tym faktem zrobić. Preferowałbym oczywiście likwidację przymuszania do przepraszania kogokolwiek – chociażby na podstawie art. 30 Konstytucji i zasady przyrodzonej godności człowieka. Świat osób aktywnych publicznie bardzo jednak lubi rytualne przepraszanie. Może więc czas uczynić ten rytuał nieco barwniejszym?

Wystarczy wrócić do korzeni. W czasach średniowiecznych i nowożytnych obowiązywała w Polsce bardzo specyficzna kara odszczekiwania pod ławą. Stosowano ją właśnie w przypadku potwarzy i oszczerstw, a więc – mówiąc dzisiejszym językiem – za to, czym jest zniewaga i zniesławienie. Cóż za interesujący zbieg okoliczności!

Średniowieczne odszczekiwanie góruje nad współczesnym prawem kolorytem, ale zachowuje ten sam sens

Odszczekiwanie pod ławą sprowadzało się do tego, że skazany, który w porę nie wycofał swoich słów i sam z siebie nie przeprosił, musiał nie tylko zapłacić grzywnę, ale także w obecności sądu i pokrzywdzonego wejść pod ławę, trzykrotnie zaszczekać jak pies i przyznać: „zełgałem jako pies”.

Gniewosz z Dalewic i oszczerstwo wobec królowej Jadwigi

Najsłynniejszy przykład odszczekiwania z polskiej historii to niewątpliwie przypadek oskarżenia królowej Jadwigi o niewierność względem króla Władysława Jagiełły. Oszczerca w osobie późniejszego podkomorzego Gniewosza z Dalewic miał do wyboru odszczekanie pod ławą albo pojedynek z dwunastoma rycerzami występującymi w obronie dobrego imienia Jadwigi. Cała historia skończyła się dobrze. Gniewosz najadł się wstydu, ale zachował głowę.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj