- Bezprawnik -
- Prawo -
- Jak daleko sięga wolność słowa, czyli kogo można „legalnie” obrażać
Jak daleko sięga wolność słowa, czyli kogo można „legalnie” obrażać
Polskie prawo chroni przed nadużyciami. Karane jest zniesławienie, znieważenie, istnieje ochrona dóbr osobistych. Czy prawo przewiduje jednak jakieś wyjątki?
Prawa człowieka to system
Obrazą, zgodnie z definicją słownikową (SJP), jest naruszenie czyjejś godności. Godnością jest wartość, co do której, jako cywilizowana część świata, umówiliśmy się, że ma ją każdy człowiek, co najmniej od chwili urodzenia.
Godność ludzka jest uniwersalnym i przyjętym w drodze konsensusu bezpośrednim źródłem praw i wolności człowieka. Wpływa na to, że prawa człowieka mają charakter powszechny, przyrodzony, niezbywalny, naturalny i niepodzielny.
Prawa człowieka to system, a w Polsce istotnym jego elementem jest Konstytucja RP. Podstawą praw i wolności jest art. 30:
Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.
Wspominałem, że z godności ludzkiej wywodzimy pozostałe prawa człowieka, na przykład wolność słowa. Tę opisuje Konstytucja RP w art. 54 ust. 1:
Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji.
Konstytucja ponadto w art. 31 ust. 3 zawiera mechanizm pozwalający ustawodawcy na ograniczanie naszych praw i wolności w celu ochrony praw i wolności innych osób. Dotyczy to także sieci, a wolność słowa w internecie podlega tym samym granicom co rozmowa na ulicy.
Wolność słowa a godność ludzka
W konsekwencji, pomimo że wolność słowa przysługuje każdemu człowiekowi, to jednocześnie ustawodawca ma obowiązek tworzenia takiego prawa, aby chronić przed naruszeniami godności człowieka. Jeżeli zatem realizacja jakiegoś prawa czy wolności wchodzi w kolizję z drugim człowiekiem, istnieją mechanizmy, aby temu przeciwdziałać.
Polskie prawo przewiduje kilka narzędzi ochrony godności ludzkiej w kontekście obrazy: zarówno poprzez prawo karne (np. znieważenie, zniesławienie), jak i prawo cywilne (ochrona dóbr osobistych).
Zniesławienie (art. 212 k.k.) dotyczy pomówienia osoby, grupy, instytucji czy osoby prawnej o postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności.
Znieważenie (art. 216 k.k.) sprowadza się do okazania pogardy dla godności innego człowieka. Zniewagę można wyrazić w dowolny sposób, choć najczęściej będzie to słowo lub pismo. Co ważne, znieważeniem nie jest wyłącznie używanie "najcięższych" obelg - już samo nazwanie "gnojem" czy "debilem" mieści się w zakresie znieważenia.
Znieważenie przez internet jest karane surowiej, bo nawet więzieniem. W wypadku powyższych przestępstw ściganie następuje z oskarżenia prywatnego, a oskarżenie prywatne pokrzywdzony musi wnieść sam.
Czy każdego można obrazić?
Prawo karne określa kilka innych przestępstw związanych ze znieważeniem/zniesławieniem. Mocniej karane jest znieważenie grupy lub osoby z uwagi na narodowość, etniczność, rasę, wyznanie lub jego brak (art. 257 k.k.). Poważniejszym przestępstwem jest również znieważenie Prezydenta RP (art. 135 § 2 k.k.). Kodeks karny chroni w podobny sposób władze i dyplomatów obcych państw (art. 136 k.k.), o ile zachowana jest zasada wzajemności (art. 138 k.k.). Tę samą logikę widać, gdy w grę wchodzi znieważenie flagi obcego państwa. Z tego powodu pojawiają się argumenty, że taka ochrona nie przysługuje w kontekście np. Rosji.
Samo znieważenie, jako przestępstwo, odnosi się do możliwych do zindywidualizowania osób żywych. Prawo karne nie chroni w tym zakresie zmarłych (choć historycznie, w II RP, istniała np. ustawa pośmiertnie chroniąca imię Józefa Piłsudskiego). Wobec zmarłych ochrona prawna przysługuje zwłokom, czy nagrobkowi (na gruncie prawa karnego).
Sama możliwość przeciwdziałania obelżywym słowom na temat zmarłego przysługuje, pośrednio, w ramach ochrony dóbr osobistych osób żyjących, które mają emocjonalny stosunek do osoby zmarłej. Wówczas wartością chronioną jest pamięć o zmarłym. Wspomniałem wcześniej, że chodzi o osoby zindywidualizowane. Jeżeli znieważony jest występujący wyłącznie pod pseudonimem użytkownik portalu społecznościowego, będzie można uznać, że do przestępstwa nie doszło.
Sama granica pomiędzy wolnością słowa a naruszeniem godności nie jest oczywista. Orzecznictwo (w tym Europejskiego Trybunału Praw Człowieka) pozwala na wyznaczenie pewnych ogólnych dyrektyw. Tak też osoby publiczne powinny mieć grubszą skórę. Krytyka, nawet ostra i niewygodna, musi być dopuszczalna, o ile służy sprawie. Z kolei to, czy doszło do obrazy, bada się tworząc wirtualny wzorzec "przeciętnego człowieka", bo każdy ma przecież inną wrażliwość. Liczy się też sam kontekst.
Ostatecznie warto pamiętać, że brak możliwości przypisania odpowiedzialności za przestępstwo nie powoduje, że obrażający nie poniesie konsekwencji, na przykład na gruncie cywilnym (w kontekście ochrony dóbr osobistych). Najczęściej kończy się to sądowym nakazem przeprosin, choć niektórzy publicyści proponują nawet staropolskie odszczekiwanie zamiast przeprosin. Kwestię obrazy mogą określać regulaminy platform społecznościowych (karząc blokadą konta), a ochrona prawna przed opiniami w Google to osobny, coraz popularniejszy temat, czy przepisy związane z etyką wolnych zawodów. Najlepiej uznać, że nie powinno się nikogo obrażać, nawet jeśli technicznie nie będzie to przestępstwem.
zobacz więcej:










