Przełomowy wyrok TSUE. Służbowe e-maile mogą trafić w ręce urzędników bez zgody sądu

Walka z kartelami ważniejsza niż wcześniejsza zgoda sądu

Wyrok dotyczy tzw. niezapowiedzianych kontroli przedsiębiorców, określanych często mianem „dawn raids". Są one prowadzone przez organy ochrony konkurencji, gdy istnieje podejrzenie zmowy cenowej, podziału rynku, ustawiania przetargów lub innych praktyk naruszających unijne prawo konkurencji. Skala takich naruszeń bywa znaczna — dość przypomnieć, jaka kara za zmowę cenową spadła na producentów płyt wykorzystywanych w branży meblowej.

Podczas takich kontroli urzędnicy od lat mogli przeglądać dokumenty papierowe, komputery czy telefony służbowe. Wątpliwości budziło jednak to, czy przejęcie służbowych e-maili powinno wymagać wcześniejszej zgody sądu.

TSUE uznał, że nie. Zdaniem sędziów obowiązek uzyskiwania każdorazowej zgody mógłby znacząco utrudnić wykrywanie najpoważniejszych naruszeń prawa konkurencji. Kartele działają bowiem w ukryciu, a najważniejsze dowody bardzo często znajdują się właśnie w elektronicznej korespondencji między pracownikami i menedżerami.

Prywatność nie znika, ale nie jest bezwzględna

Trybunał wyraźnie podkreślił, że zabezpieczenie służbowych e-maili stanowi ingerencję w prawa podstawowe chronione przez Kartę praw podstawowych Unii Europejskiej, w tym prawo do prywatności oraz ochrony danych osobowych.

Nie oznacza to jednak, że organy mogą działać bez żadnych ograniczeń. Kontrola musi mieć podstawę prawną, być proporcjonalna i ograniczać się wyłącznie do informacji mogących mieć znaczenie dla prowadzonego postępowania. Co istotne, jeśli wcześniej nie ma zgody sądu, przedsiębiorca musi mieć zapewnioną możliwość skutecznej kontroli sądowej już po przeprowadzeniu czynności.

Co oznacza wyrok dla przedsiębiorców?

Dla firm oznacza to przede wszystkim konieczność jeszcze lepszego przygotowania się do ewentualnych kontroli. Coraz większego znaczenia nabierają procedury compliance, szkolenia pracowników oraz jasne zasady korzystania ze służbowej poczty elektronicznej. Warto przy tym pamiętać, że niezależnie od działań organów sama kontrola poczty służbowej przez pracodawcę również ma swoje granice wyznaczone Kodeksem pracy.

Przedsiębiorcy powinni mieć świadomość, że podczas kontroli organy mogą zabezpieczać służbowe wiadomości e-mail, dokumenty zapisane na komputerach czy inne dane znajdujące się na firmowych urządzeniach. Dotyczy to również korespondencji prowadzonej przez członków zarządu i kadrę menedżerską — a kontrola służbowego sprzętu przez pracodawcę jest w polskim prawie dopuszczalna niezależnie od postępowań antymonopolowych.

Eksperci od prawa konkurencji od lat podkreślają, że większość współczesnych dowodów dotyczących zmów cenowych czy nielegalnych uzgodnień istnieje już wyłącznie w formie elektronicznej. Ograniczenie możliwości ich zabezpieczenia znacząco utrudniałoby walkę z praktykami szkodzącymi konkurencji i konsumentom.

Sygnał również dla polskich firm

Choć sprawa dotyczy wykładni prawa unijnego, wyrok będzie miał znaczenie także dla przedsiębiorców działających w Polsce. Z orzecznictwa TSUE korzystają bowiem krajowe organy ochrony konkurencji, w tym Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Warto więc wiedzieć, jak wygląda postępowanie przed UOKiK i jakie uprawnienia przysługują na jego kolejnych etapach.

Można zatem spodziewać się, że podczas przyszłych kontroli jeszcze większy nacisk zostanie położony na analizę elektronicznej korespondencji oraz danych zapisanych na służbowych urządzeniach.

Jednocześnie przedsiębiorcy nie są całkowicie pozbawieni ochrony. Jeżeli uznają, że kontrola została przeprowadzona z naruszeniem prawa lub wykraczała poza zakres postępowania, nadal mogą dochodzić swoich praw przed sądem. Właśnie możliwość skutecznej następczej kontroli sądowej była jednym z kluczowych elementów, na które zwrócił uwagę TSUE. Obserwując jednak chaos w polskim sądownictwie i czas trwania postępowań, można mieć uzasadnione wątpliwości, czy w naszych realiach przedsiębiorca rzeczywiście będzie się mógł skutecznie bronić.

Gdzie przebiega granica ingerencji państwa w prywatność?

Wyrok TSUE może być przełomowy nie tylko dla prawa konkurencji, ale również dla dyskusji o granicach ingerencji państwa w prywatność. Choć sprawa dotyczy służbowej korespondencji elektronicznej, trudno nie postawić pytania, gdzie kończy się uzasadniona kontrola, a zaczyna zbyt daleka ingerencja w prawa jednostki.

Zwolennicy wyroku będą argumentować, że bez dostępu do elektronicznej korespondencji skuteczna walka z kartelami byłaby dziś praktycznie niemożliwa. Większość ustaleń między przedsiębiorcami odbywa się za pomocą poczty elektronicznej, komunikatorów czy dokumentów cyfrowych, a nie — jak jeszcze kilkanaście lat temu — w papierowej dokumentacji.

Z drugiej strony trudno nie zauważyć, że w ostatnich latach organy publiczne otrzymują coraz szersze uprawnienia do pozyskiwania danych elektronicznych. Dotyczy to nie tylko postępowań antymonopolowych, ale również podatkowych, administracyjnych czy karnych. Każda z tych zmian jest uzasadniana ważnym interesem publicznym, jednak ich suma rodzi pytanie o kierunek, w jakim zmierza współczesne państwo. Nie bez powodu coraz głośniej mówi się, że RODO do remontu trafić powinno raczej w stronę realnej, a nie tylko formalnej ochrony danych.

Czy nie przyzwyczajamy się stopniowo do coraz większej kontroli naszej aktywności cyfrowej? Czy kolejne wyjątki od prawa do prywatności nie sprawią, że z czasem staną się one regułą? Pytania te wykraczają daleko poza prawo konkurencji i będą coraz częściej pojawiać się wraz z postępującą cyfryzacją życia oraz rozwojem narzędzi analizy danych.

Sam TSUE podkreślił jednak, że nowe uprawnienia nie mają charakteru nieograniczonego. Działania organów muszą być zgodne z zasadą proporcjonalności, ograniczone do celu prowadzonego postępowania i podlegać skutecznej kontroli sądowej.

Cyfrowe ślady jako główny dowód w sprawach antymonopolowych

Wyrok w połączonych sprawach C-258/23, C-259/23 i C-260/23 pokazuje, jak bardzo zmieniły się realia prowadzenia postępowań antymonopolowych. Dziś najważniejsze dowody coraz rzadziej znajdują się w segregatorach, a coraz częściej na serwerach, w skrzynkach e-mail i komunikatorach. Trybunał uznał, że prawo musi nadążać za tą zmianą. Jednocześnie przypomniał, że nawet walka z najpoważniejszymi naruszeniami prawa konkurencji nie może odbywać się kosztem całkowitego pominięcia praw obywateli. Dlatego najważniejszym wyzwaniem będzie zachowanie równowagi między skutecznością działania organów państwa a ochroną prywatności przedsiębiorców i ich pracowników. Równowaga ta jednak w cyfrowej erze może być z roku na rok coraz trudniejsza do utrzymania.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj