Sąsiad chciał wiedzieć, ile zarobiłeś na działce. Sąd powiedział „nie"

Informacja publiczna jest jawna, ale nie każda i nie zawsze

Prawo do informacji publicznej jest jednym z podstawowych praw społeczeństwa. Punktem wyjścia jest zasada jawności. Dostęp do różnego rodzaju danych wynika z art. 61 Konstytucji RP, który przyznaje obywatelom prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej i osób pełniących funkcje publiczne. Ustawa o dostępie do informacji publicznej doprecyzowuje tę zasadę, wskazując, że każda informacja o sprawach publicznych stanowi informację publiczną i podlega udostępnieniu na zasadach określonych w ustawie.

To naprawdę szeroki katalog uprawnień, a ustawodawca skonstruował go w ten sposób celowo. Obywatel ma prawo wiedzieć, co robi urząd, jak wydaje publiczne pieniądze, jakie podejmuje decyzje i jak gospodaruje majątkiem publicznym. Dostęp do informacji publicznej nie jest fanaberią ani uprzejmością organu. Jest jednym z narzędzi patrzenia władzy na ręce.

Tyle że nawet jawność ma swoje granice. Jedną z nich jest prywatność osoby fizycznej. Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy o dostępie do informacji publicznej prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy. Wyjątek dotyczy przede wszystkim informacji o osobach pełniących funkcje publiczne, jeżeli informacje te mają związek z pełnieniem tych funkcji. Krótko mówiąc – ograniczeń jest mało, jednak urzędy nie mogą bezrefleksyjnie udostępniać wszelkich danych i muszą za każdym razem analizować sytuację.

Anonimizacja zwykle wystarcza. Ale nie zawsze

W wielu przypadkach problem prywatności da się rozwiązać dość prosto. Organ udostępnia dokument, ale usuwa imiona, nazwiska, adresy, numery PESEL, podpisy i inne dane, które pozwalałyby zidentyfikować osobę. Wtedy jawność zostaje zachowana, a prywatność osoby fizycznej nie jest naruszona. Tylko to nie zawsze wystarczy.

Czasem usunięcie imienia i nazwiska niczego realnie nie zmienia, bo z kontekstu i tak wiadomo, o kogo chodzi. Szczególnie w małych miejscowościach, gdzie informacja o konkretnej nieruchomości, konkretnym adresie albo konkretnej sprawie administracyjnej może prowadzić do jednej osoby szybciej niż wyszukiwarka internetowa.

Pytanie o nieruchomość bywa pytaniem o majątek sąsiada

Dobrym przykładem jest pytanie o konkretną nieruchomość. Jeżeli gmina wykupiła działkę od osoby fizycznej, to informacja o samym gospodarowaniu mieniem publicznym może mieć charakter informacji publicznej. Ale już szczegóły pozwalające powiązać transakcję z konkretnym właścicielem, zwłaszcza kwota uzyskana przez osobę prywatną, adres nieruchomości albo inne dane identyfikujące, mogą wchodzić w sferę prywatności. W teorii ktoś pyta o dokumenty. W praktyce może pytać o majątek sąsiada.

Adres nieruchomości też może prowadzić do konkretnej osoby

Na ten problem zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 17 kwietnia 2019 r., sygn. II SAB/Kr 45/19. Sprawa dotyczyła dostępu do informacji publicznej, ale sąd wyraźnie pokazał, że informacja o nieruchomości nie zawsze jest oderwana od osoby fizycznej. Jak wskazał sąd:

Informacją bowiem dotyczącą osoby jest zarówno informacja odnosząca się do niej wprost, jak i taka, która odnosi się bezpośrednio do przedmiotów czy urządzeń, ale poprzez możliwość powiązania tych przedmiotów czy urządzeń z określoną osobą pośrednio stanowi informację także o niej samej. Informacje o adresie nieruchomości dotyczą zidentyfikowanej bądź możliwej do zidentyfikowania osoby. Taka informacja dotyczy prywatności osoby fizycznej, która podlega ochronie. Przesłanka ta rzeczywiście wyłącza możliwość dostępu do opisanych danych na podstawie art. 5 ust. 2 u.d.i.p.

To bardzo ważny fragment, bo dobrze rozbija popularne przekonanie, że prywatność dotyczy tylko imienia, nazwiska i numeru PESEL. Nie zawsze. Czasem wystarczy adres, numer działki, opis nieruchomości albo zestaw okoliczności, żeby w lokalnej społeczności wszyscy wiedzieli, o kogo chodzi. I wtedy już informacje nie powinny być udostępniane, bo naruszają prywatność.

W małej miejscowości anonimizacja bywa fikcją

Jeszcze wyraźniej widać to w sprawach dotyczących małych miejscowości. Tam informacja formalnie pozbawiona danych osobowych nadal może być bardzo łatwa do przypisania konkretnej osobie. Wystarczy, że sprawa dotyczy dwóch adresów, znanej kontroli, charakterystycznej posesji albo nieruchomości, o której od dawna mówi się lokalnie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 7 sierpnia 2024 r., sygn. III SA/Gl 363/24, zaakceptował właśnie takie podejście. Sąd odniósł się do sytuacji, w której zapytanie dotyczyło konkretnych adresów w małej miejscowości, a organ wskazywał, że sama anonimizacja danych osobowych nie wystarczy do ochrony prywatności. W uzasadnieniu sąd stwierdził:

Należy zgodzić się z organem odwoławczym, że w sytuacji, gdy zapytanie dotyczy konkretnych dwóch adresów w małej miejscowości prawdopodobnym jest, że wnioskodawca wie, kto jest właścicielem lub mieszkańcem tych posesji i anonimizacja samych tylko danych osobowych nie zagwarantuje zachowania prywatności takich osób.

I właśnie o to chodzi. Prawo do informacji publicznej nie może być traktowane jak narzędzie do ustalania, za ile sąsiad sprzedał działkę, co dokładnie działo się na jego posesji albo jakie szczegóły dotyczą jego prywatnej sytuacji. Nawet jeżeli gdzieś po drodze pojawia się urząd.

Samorządy chronią dane szerzej, niż mogłoby się wydawać

Samorządy najczęściej borykają się z problemem ochrony danych w szerszym zakresie, niż nakazywałaby na pierwszy rzut oka logika, najczęściej w sytuacjach przejęcia lub wykupu konkretnych nieruchomości, a także ujawniania wyników kontroli (na przykład dotyczących dobrostanu zwierząt). Nie ułatwia tego fakt, że samorządy są zalewane wnioskami o udostępnienie informacji publicznej, z których część dotyczy spraw zupełnie błahych, a urzędnikom dezorganizuje to pracę. Co istotne, wnioski o informację publiczną mogą być anonimowe, więc organ często nie wie nawet, kto i w jakim celu pyta o dane konkretnej posesji.

Jawność wydatków publicznych nie oznacza jawności prywatnego majątku

Oczywiście sprawa nie jest zero-jedynkowa. Jeżeli gmina kupuje nieruchomość, wydaje publiczne pieniądze. Mieszkańcy mają prawo interesować się tym, czy transakcja była zasadna, czy cena nie była zawyżona i czy organ działał gospodarnie. Tego nie można zbywać argumentem o prywatności przy pierwszym niewygodnym pytaniu. Warto przy tym pamiętać, że dostęp do informacji publicznej jest bezpłatny i urząd co do zasady nie może uzależniać udzielenia odpowiedzi od wniesienia opłaty.

Ale czym innym jest kontrola gospodarowania środkami publicznymi, a czym innym ujawnianie szczegółów, które w praktyce pozwalają rozpoznać konkretną osobę fizyczną i jej sytuację majątkową. Organ powinien więc szukać takiego sposobu odpowiedzi, który z jednej strony zapewnia jawność działania gminy, a z drugiej nie robi z prywatnego właściciela bohatera lokalnego raportu majątkowego.

Kiedy organ ma obowiązek chronić prywatność

Czasem wystarczy udostępnić informację w zakresie ogólnym. Czasem można udostępnić dokument po anonimizacji. Ale czasem anonimizacja nie wystarczy, bo sens wniosku sprowadza się właśnie do uzyskania informacji o konkretnej osobie, tylko ukrytej pod opisem nieruchomości. Wtedy organ ma nie tylko prawo, ale wręcz obowiązek chronić prywatność.

I bardzo dobrze – pamiętajmy, że nasze dane w ten sposób też są chronione. Granice jawności działają w obie strony i obejmują każdego z nas. Co ciekawe, ta ochrona ma swoje wyjątki także poza informacją publiczną – RODO chroni Twoje dane osobowe, dopóki nie popadniesz w długi, bo dane dłużników mogą legalnie trafić na internetowe giełdy wierzytelności. To dobry dowód na to, że prywatność osoby fizycznej nigdy nie jest dobrem absolutnym – zawsze waży się ją wobec innych, czasem silniejszych interesów.

Obserwuj nas w Google Discover

Podobają Ci się nasze treści?

Google Discover

Obserwuj